Afweer in actie tegen kanker

bokshandschoen

Immunotherapie

Gepubliceerd op 1 oktober 2018

Ons afweersysteem beschermt ons tegen ongewenste indringers, zoals virussen en bacteriën. Afweercellen kunnen echter óók de strijd aangaan met kankercellen. Daar hebben ze alleen wel een beetje hulp bij nodig. Die hulp noemen we immunotherapie. Wereldwijd zetten vele wetenschappers zich in om afweercellen van patiënten te trainen tegen kankercellen. Met succes: er komen steeds meer immunotherapieën op de markt voor steeds meer vormen van kanker. 

Ook buiten laboratoria en ziekenhuizen is er volop aandacht en erkenning voor immunotherapie. In 2013 riep het toonaangevende wetenschappelijke tijdschrift Science immunotherapie uit tot doorbraak van het jaar. En in 2018 werd de Nobelprijs voor Geneeskunde uitgereikt aan 2 grondleggers van een bijzondere vorm van immunotherapie. Het gaat om de professoren James Allison en Tasuku Honjo. Zij staan met hun onderzoekswerk aan de basis van zogenaamde 'checkpoint-inhibitors', een behandeling die zich het best laat uitleggen als 'een rem op een rem'. Maar er zijn meer manieren om het afweersysteem op te peppen om kankercellen te vernietigen. En die manieren komen tot stand mede dankzij donateurs van KWF Kankerbestrijding.

KWF-onderzoek

KWF financierde alleen al in de afgelopen 6 jaar tientallen onderzoeksprojecten op het gebied van immunotherapie, voor een bedrag van bijna 40 miljoen euro. Hieronder volgt een korte greep uit deze projecten, met verwijzingen naar interviews die we eerder publiceerden in de rubriek Onderzoeker van de week.

Checkpoint inhibitors  

Kankercellen zijn sluw en halen allerlei trucjes uit om zichzelf onzichtbaar te maken voor het afweersysteem van een patiënt. Zo spelen ze graag verstoppertje voor T-cellen: dat zijn afweercellen die ongewenste indringers vernietigen. Deze T-cellen hebben een rem aan de buitenkant. Die rem is nodig om de T-cellen tot rust te manen, bijvoorbeeld wanneer een infectie in het lichaam succesvol is aangepakt en er geen gevaar meer dreigt. Maar kankercellen misbruiken deze rem door hem voortdurend in te trappen. Daardoor komen de T-cellen niet in actie tegen de kankercellen.  

De eerdergenoemde 'checkpoint-inhibitors' zijn medicijnen die voorkomen dat kankercellen de T-cellen remmen. Met als gevolg dat T-cellen alsnog in de aanval gaan. De medicijnen worden al toegepast bij melanomen en longkanker. Onderzoekers bekijken in studieverband of ook andere kankersoorten geschikt zijn om op deze manier te behandelen.

Marleen Kok - borstkanker
Bij sommige vormen van kanker werkt immunotherapie heel goed, maar bij borstkanker zijn er nog weinig succesvolle toepassingen. Marleen Kok (NKI) onderzoekt of de checkpoint inhibitor nivolumab de overleving van patiënten met triple negatieve borstkanker kan verbeteren.

Wijnand Helfrich - bijwerkingen tegengaan 
Het principe van 'de rem remmen' kan natuurlijk ook voor ongewenste bijwerkingen zorgen, want die rem is er niet zomaar. Wat als de T-cellen ongeremd aan het werk gaan? Dat kan leiden tot ziekteverschijnselen die op een auto-immuunziekte lijken. Wijnand Helfrich onderzoekt aan het UMC Groningen hoe je ervoor kunt zorgen dat het remsysteem alleen wordt geblokkeerd bij kankercellen, maar niet bij gezonde cellen.

Vaccins

Diverse onderzoekers werken met financiering van KWF aan vaccins tegen kanker. Het gaat hierbij niet om preventieve vaccins (zoals kinderen bijvoorbeeld krijgen tegen de mazelen en de bof), maar om 'therapeutische vaccins' die bedoeld zijn als behandeling voor mensen met kanker.

Carl Figdor - melanomen
Na jarenlang onderzoek (van petrischaaltje in het laboratorium tot aan de patiënt) slaagden onderzoekers in het Radboudumc erin om een succesvol vaccin tegen melanomen te ontwikkelen. Het werkt als volgt: na bloedafname van een patiënt worden afweercellen geïsoleerd en getraind in het laboratorium (om de kankercellen goed te leren herkennen) en ten slotte via een vaccin weer teruggegeven aan de patiënt. Daar gaan de getrainde cellen als een soort speurhond op de kankercellen af. Het vaccin is dermate succesvol dat het inmiddels voorwaardelijk is toegelaten voor vergoeding vanuit de basisverzekering!

Als er een kankersoort is die schreeuwt om een nieuwe behandelmogelijkheid, is het alvleesklierkanker. Joke den Haan ontwerpt in het VUmc een soort vetblaasjes die lijken op virussen. Daarin verpakt ze stukjes kankereiwitten, specifiek van de alvleeskliertumor. Met het vetblaasjesvaccin wil ze het afweersysteem 'wakker schudden' om de alvleeskliertumor te lijf te gaan.

Hans Nijman - eierstokkanker
In een eerste patiëntenstudie onderzoekt Hans Nijman (UMC Groningen) of zijn methode om T-cellen te trainen tegen eierstokkanker veilig en effectief is. In het lab zijn de resultaten positief, maar werkt het ook bij patiënten?

Combinatietherapie

Inge Verbrugge - tripletherapie
Inge Verbrugge (NKI) vermoedt dat bestraling en een lage dosis chemotherapie heel goed een afweerreactie tegen kankercellen op gang kunnen brengen.

Kees Melief - chemo versterkt immunotherapie
Tijdens zijn onderzoek naar een therapeutisch vaccin voor baarmoederhalskanker kwam Kees Melief (LUMC) erachter dat chemotherapie een onvoorzien, stimulerend effect had op het vaccin.

Fundamenteel onderzoek

​Ton Schumacher - waarom werkt immunotherapie niet bij iedereen?
Alle mooie ontwikkelingen ten spijt, is er een belangrijke kanttekening bij immunotherapie: het werkt bij lang niet alle patiënten. Ton Schumacher doet fundamenteel onderzoek naar de interactie tussen kankercellen, gezonde cellen en het afweersysteem. Met een KWO-prijs en 2 miljoen euro stelt KWF hem in staat om dit ingewikkelde proces gedetailleerd in kaart te brengen. Die kennis is van groot belang om de behandeling effectiever te maken.

Kankerpreventie

Arjan Griffioen - kanker voorkomen met een vaccin?
Tot slot een hele spannende ontwikkeling: zou het ooit lukken om kanker te voorkomen een vaccin? Een ambitieus idee, dat professor Arjan Griffioen graag werkelijkheid ziet worden. In 2019 start zijn KWF-project naar een vaccin dat voorkomt dat kwaadaardige cellen bloedvaatjes kunnen aanleggen. Die bloedvaten hebben de cellen nodig om zichzelf van voedingsstoffen te voorzien. Door dat proces te blokkeren met een vaccin, wil Griffioen de groei van kanker in de kiem smoren.