Psilocybine als behandeling voor chemotherapie-geïnduceerde zenuwpijn—de SPACE-PAIN pilot studie

A.     Achtergrond en probleemstelling
“Je moet je voorstellen: het is alsof je op glassplinters loopt. Of dat je voeten in brand staan. Ik weet niet hoe brandwonden voelen, maar het gloeit en prikkelt en brandt.”
—kankerpatiënt na chemotherapie in verband met eierstokkanker (https://www.kwf.nl/kanker/leven-met-kanker/wil-zenuwpijn-neuropathie)

Ieder jaar krijgen in Nederland meer dan 100.000 mensen kanker, met chemotherapie als hoeksteen van de behandeling. Chemotherapie remt of doodt echter niet alleen kankercellen, maar kan ook zenuwen beschadigen. Deze zenuwschade heet chemotherapie-geïnduceerde polyneuropathie (CIPN). CIPN komt veel voor: zes maanden na chemotherapie bij ongeveer één op de drie patiënten. Soms verbeteren de klachten nog, maar tot wel één op de acht patiënten die zijn behandeld met chemotherapie ontwikkelt chronische zenuwpijn, met grote negatieve gevolgen voor dagelijks functioneren en kwaliteit van leven. Op dit moment is er nog geen goede behandeling voor deze invaliderende pijn. Het is dus van groot belang om een nieuwe adequate behandeling voor deze patiënten te ontwikkelen.

B.     Onderzoeksrichting/voorgestelde oplossing
Een veelbelovende therapie om chronische zenuwpijn door CIPN te behandelen, is psilocybine. Psilocybine is een klassiek psychedelicum dat zorgt voor veranderingen in waarneming, stemming en denken. De laatste jaren is er met name binnen de psychiatrie veel aandacht voor psychedelica, met goede resultaten bij onder andere angst en depressie. Bovendien gaan psychedelica niet gepaard met ernstige bijwerkingen of verslaving, en kunnen langdurige positieve effecten al na een eenmalige dosering optreden. Ook binnen de pijngeneeskunde zijn er sterke aanwijzingen dat psilocybine goed effect zou kunnen hebben op onder andere chronische zenuwpijn. Op dit moment worden er wereldwijd dan ook meerdere studies gedaan naar psilocybine als behandeling voor verschillende soorten chronische pijn. Dit projectplan beschrijft de eerste verkennende studie naar psilocybine als nieuwe behandeling voor patiënten met chronische zenuwpijn door CIPN.

C.     Relevantie
In deze verkennende studie verwachten wij aanwijzingen te vinden dat psilocybine inderdaad een geschikte nieuwe behandeling zou kunnen zijn voor patiënten met chronische zenuwpijn door CIPN. Zowel kwantitatieve als kwalitatieve uitkomsten zullen worden meegenomen, die cruciaal zijn voor het efficiënt ontwerpen van een toekomstige grotere studie. De Nederlandse Federatie van Kankerpatiëntenorganisaties (NFK) heeft recent middels het Doneer Je Ervaring project meer aandacht gevraagd voor patiënten met CIPN. Wij verwachten op basis van deze studie eindelijk een stap te kunnen zetten richting een goede nieuwe behandeling voor deze patiënten. In een eerdere studie onder kankerpatiënten (zonder zenuwpijn) werd behandeling met psilocybine al door twee derde van de studiedeelnemers omschreven als 'top 5 meest betekenisvolle ervaringen' in hun leven.

D.     Onderzoeksvragen
Het belangrijkste doel van deze studie is om meer kennis en ervaring op te doen met psilocybine als potentiële nieuwe behandeling voor patiënten met chronische zenuwpijn door CIPN. Wij zullen met name kijken hoe patiënten deze behandeling ervaren, hoe deze behandeling het beste kan worden uitgevoerd, en hoe een definitieve gerandomiseerde studie naar deze behandeling het beste kan worden opgezet. Daarnaast zullen we verkennende analyses doen van effecten op pijn-gerelateerd functioneren, pijnintensiteit, catastroferen van pijn, opiaatgebruik, lichamelijk functioneren, slaapstoornissen, depressie, angst, vermoeidheid, tevredenheid met sociale rollen en activiteiten, CIPN- en kanker-gerelateerde kwaliteit van leven, globale indruk van verbetering, en bijwerkingen.

E.      Onderzoeksopzet
De studie zal dubbelblind en gerandomiseerd uitgevoerd worden in meerdere centra gespecialiseerd in kanker-gerelateerde pijn (Amsterdam UMC, LUMC, Antoni van Leeuwenhoek). Er zullen 50 volwassenen met chronische zenuwpijn na curatieve chemotherapie geïncludeerd worden, met een pijnscore van 4 of hoger op de 11-punts Numeric Rating Scale (waarbij 0=geen pijn en 10=meest denkbare pijn), minimaal 6 maanden na hun laatste chemotherapie (om patiënten met chronische klachten te selecteren). De belangrijkste exclusiecriteria zijn: chronische zenuwpijn al aanwezig voor start chemotherapie, psychiatrische stoornis die gepaard gaat met psychose bij patiënt of bloedverwanten, gebruik van een monoamino-oxidase remmer, en zwangerschap en/of borstvoeding. Patiënten worden pas geïncludeerd na een individuele (veiligheids)beoordeling door een psychiater en geïnformeerde toestemming van de patiënt. Patiëntenwerving zal verlopen via de participerende centra en Onderzoekbijkanker.nl.

De behandeling is een eenmalige orale dosering psilocybine (25 mg) of actieve placebo (methylfenidaat, 10 mg). De studiemedicatie wordt conform richtlijnen voor psychedelisch onderzoek toegediend onder begeleiding van twee therapeuten, in een comfortabele ruimte, op een centrale locatie. Hierbij worden de studiedeelnemers gestimuleerd om hun aandacht naar binnen te keren terwijl ze luisteren naar ontspannende muziek. Deze sessie duurt ongeveer acht uur, omdat de acute psychedelische effecten van psilocybine ongeveer zes tot acht uur duren. Alle studiedeelnemers hebben in een voorbereidende sessie al kennisgemaakt met de therapeuten en zullen de dag na de behandeling terugkomen voor een reflectiesessie om hun ervaring te bespreken. Naast de studiemedicatie mogen patiënten hun eigen (pijn)medicatie gewoon doorgebruiken. Als uitkomstmetingen zullen digitale vragenlijsten worden afgenomen op één dag, één maand en drie maanden na de behandeling. Daarnaast zullen kwalitatieve interviews plaatsvinden.

F.      Verwachte uitkomsten
Wij verwachten dat deze verkennende studie zal laten zien dat psilocybine een geschikte nieuwe behandeling zou kunnen zijn voor patiënten met chronische zenuwpijn door CIPN. De resultaten van deze studie zijn daarbij cruciaal voor het efficiënt ontwerpen van een toekomstige grotere studie.

G.     Omschrijving stappen nodig om resultaat te implementeren
Op basis van de resultaten uit deze verkennende studie kan verder onderzoek naar psilocybine efficiënt opgezet worden. Deze studie is daarmee een belangrijke stap binnen de ontwikkeling van een nieuwe effectieve therapie voor patiënten met chronische zenuwpijn door CIPN. Om psilocybine uiteindelijk in CIPN richtlijnen op te kunnen nemen en te implementeren in de klinische praktijk hebben wij een interdisciplinaire projectgroep gevormd met zowel wetenschappelijk als klinisch vooraanstaande specialisten op het gebied van pijngeneeskunde, palliatieve zorg, psychiatrie, medische oncologie en farmacie. Hierbij hebben wij een samenwerkingsverband gevormd tussen verschillende centra gespecialiseerd in kanker-gerelateerde pijn (Amsterdam UMC, LUMC, Antoni van Leeuwenhoek). Ook blijven bij het gehele ontwikkelingsproces patiëntenvertegenwoordigers betrokken van zowel NFK als ‘Samenwerkingsverband Pijnpatiënten naar één stem’.