Kanker opsporen in bloed en andere lichaamsvloeistoffen

Met een urine- of speekseltestje checken of je kanker hebt. Eerder stoppen met een chemokuur omdat bloedonderzoek uitwijst dat de kanker verdwenen is. Dankzij razendsnelle nieuwe ontwikkelingen komt deze werkelijkheid steeds dichterbij. Kankercellen (of fragmenten daarvan) zijn namelijk steeds beter op te sporen in bloed, urine en andere lichaamsvloeistoffen. Dat levert waardevolle informatie op over de tumor, het ziekteverloop en het (mogelijke) effect van behandeling.

Vloeibare biopsie: een schat aan informatie

Tumoren bestaan uit een enorme hoeveelheid kankercellen. Deze cellen (of delen ervan) kunnen losraken en in lichaamsvloeistoffen terechtkomen. Dit is te onderzoeken door wat vloeistof af te nemen. Dat heet vloeibare biopsie. Analyse van het vloeibaar biopt (de afgenomen vloeistof) kan belangrijke informatie opleveren over de tumor.

Een vloeibare biopsie is in feite de vloeibare variant van een traditionele weefselbiopsie, waarbij wat lichaamsweefsel wordt weggehaald voor (microscopisch) onderzoek en analyse. De vloeibare versie heeft voor- en nadelen.

Voordelen:

• Geen weefselprikken. Voor de meeste mensen is een vloeibare biopsie prettiger dan een weefselbiopsie. Bloed laten afnemen of urine inleveren is over het algemeen prettiger dan weefsel laten verwijderen met een naald of via een sneetje (soms onder plaatselijke verdoving of narcose). 
• Snel, eenvoudig en herhaalbaar: een vloeibare biopsie is een relatief snelle en makkelijke procedure die vaak herhaald kan worden. In de toekomst kan dat naar verwachting ook bij de huisarts of zelfs thuis. 

Nadelen:

• Minder nauwkeurig. Vooral kleine hoeveelheden kankercellen of tumorbestanddelen zijn niet altijd meetbaar.
• Minder informatie. Een vloeibare biopsie zegt weinig over de grootte, de omgeving en de structuur van de tumor.

Een vloeibare biopsie kan de weefselbiopsie dus niet vervangen, maar opent wel nieuwe deuren voor het opsporen, behandelen en monitoren (in de gaten houden) van kanker.

Toepassingen 

Vloeibare biopsieën kunnen op verschillende manieren bijdragen aan betere zorg voor kankerpatiënten. Dit zijn de belangrijkste toepassingen:

Diagnostiek

De aanwezigheid van kankercellen in bloed of andere lichaamsvloeistoffen kan wijzen op kanker, uitzaaiingen of teruggekeerde kanker. Een vloeibare biopsie is dus een belangrijk hulpmiddel bij het stellen van de diagnose en het bepalen van het (sub)type kanker.

Behandeling op maat

Analyse van kankercellen en hun DNA levert belangrijke informatie op over de aard van de tumor. Bijvoorbeeld welke DNA-fouten (mutaties) de tumor bevat. Deze informatie helpt bij het bepalen van de beste behandeling. Sommige medicijnen werken namelijk alleen bij tumoren met specifieke mutaties. 

Cetuximab is bijvoorbeeld alleen effectief bij tumoren met een RAS- of BRAF-mutatie. Uit onderzoek van het Erasmus MC, mede mogelijk gemaakt door KWF, bleek dat met een vloeibare biopsie is te bepalen welke darmkankerpatiënten baat hebben bij dit medicijn. 

Volgen van behandelingen en ziekteverloop

De hoeveelheid kankercellen (of DNA van kankercellen) in lichaamsvloeistoffen kan een graadmeter zijn voor het effect van behandelingen of het verloop van de ziekte. Door vloeibare biopsieën regelmatig te herhalen kunnen artsen de (ernst van de) ziekte nauwlettend volgen. Ook kunnen ze controleren of behandelingen werken of aangepast moeten worden. 

Mede dankzij een KWF-project is een bloedtest ontwikkeld die het effect van een darmkankerbehandeling kan volgen en het herstel van patiënten kan voorspellen. De test blijkt nauwkeuriger dan CT-scans en kan deze mogelijk zelfs vervangen.

Verschijningsvormen

Kanker kan zich op verschillende manieren verraden in lichaamsvloeistoffen. Dit zijn de meest relevante verschijningsvormen:

• Eiwitten. Dit zijn grote, complexe moleculen en de belangrijkste bouwstenen van het menselijk lichaam. Eiwitten spelen een cruciale rol bij bijna alle lichaamsprocessen en zorgen ervoor dat cellen goed functioneren. Tumoren kunnen specifieke eiwitten produceren die in lichaamsvloeistoffen te vinden zijn. Een bekend voorbeeld is PSA (prostaat specifiek antigeen), dat wordt gemeten om prostaatkanker op te sporen en de behandeling te volgen. Andere meetbare eiwitten in lichaamsvloeistoffen zijn onder andere CA-125 (verhoogd bij eierstokkanker), CEA (verhoogd bij onder andere darm-, long- en borstkanker) en AFP (verhoogd bij zaadbal- en leverkanker).  
• Circulerend tumor-DNA (ctDNA). Dit is DNA van tumorcellen dat in een lichaamsvloeistof is terechtgekomen. Met genetische analyses zijn eventuele veranderingen/fouten in het DNA (mutaties) in kaart te brengen. Deze informatie kan helpen bij het bepalen van de meest geschikte behandeling en het meten van het effect van behandelingen. Een voorbeeld is ctDNA-analyse bij longkanker. Dit kan uitwijzen of patiënten baat hebben bij medicijnen die werken bij tumoren met EGFR-mutaties.
• Circulerend tumor-RNA (ctRNA). Dit is RNA van tumorcellen dat in een lichaamsvloeistof is terechtgekomen. RNA is een afschrift van DNA dat nodig is voor de productie van eiwitten. Analyse van ctRNA geeft inzicht in de activiteit van specifieke genen in de tumorcellen. Dit kan helpen bij het begrijpen van de tumorkenmerken en het selecteren van de beste behandeling.
• MicroRNA (miRNA). Dit zijn kleine RNA-moleculen die helpen bepalen welke stukjes DNA worden afgelezen om eiwitten te maken. Ze doen dit door als een soort schakelaar genen aan of uit te zetten. Afwijkende hoeveelheden miRNA in lichaamsvloeistoffen kunnen wijzen op kanker. Analyse van miRNA kan inzicht geven in de groei van de tumor en helpen voorspellen hoe de tumor reageert op behandelingen.
• Circulerende tumorcellen (CTC's). Dit zijn kankercellen die zich van de tumor hebben losgemaakt en in een lichaamsvloeistof zijn terechtgekomen. De aanwezigheid van CTC's kan wijzen op nieuwe kanker, uitgezaaide kanker of teruggekeerde kanker. Ook zegt hun aanwezigheid iets over de effectiviteit van de behandeling.
• Exosomen. Dit zijn kleine blaasjes die worden uitgescheiden door (kanker)cellen. Ze bevatten allerlei biologische moleculen (o.a. DNA, RNA, eiwitten en vetten) en spelen een belangrijke rol in de communicatie tussen (kanker)cellen. Exosomen kunnen aanwijzingen geven over de tumoromgeving en de interacties tussen tumorcellen en het omliggende weefsel.

Soorten lichaamsvloeistoffen

Kankercellen en andere tumorbestanddelen kunnen in verschillende lichaamsvloeistoffen terechtkomen. Dit zijn de meest voorkomende:

• Bloed. De bloedbaan is de meest directe route waar kankercellen in terecht kunnen komen.
• Urine. Vooral bij kankers die de urinewegen aantasten, zoals blaaskanker of prostaatkanker.
• Speeksel. Vooral bij hoofd-halskanker, zoals mond- of keelkanker.
• Hersenvocht. Vooral bij kankers die de hersenen of het ruggenmerg aantasten, zoals hersentumoren of leukemie.
• Long- en buikholtevocht. Vooral bij long(vlies)kanker of kanker van organen in de buikholte (maag, darm, lever, eierstokken, buikvlies).
• Spijsverteringssap. Er zijn aanwijzingen dat tumorcellen terecht kunnen komen in spijsverteringssappen zoals alvleeskliersap.

Het meeste onderzoek richt zich op bloed. Deze vloeistof stroomt door het hele lichaam en komt langs vrijwel elke tumor. Toch zijn andere lichaamsvloeistoffen ook interessant. Zo zijn urine- en speekseltests makkelijker af te nemen, omdat er geen prik nodig is. Dat is fijner voor de patiënt. Daarnaast kunnen tumorcellen of stukjes daarvan in sommige vloeistoffen in hogere concentraties voorkomen dan in bloed. Dat maakt deze vloeistoffen mogelijk geschikter om kanker op te sporen of om een test voor te ontwikkelen.

Belofte vs realiteit

Vloeibare biopsieën zijn een grote doorbraak en kunnen de zorg ingrijpend veranderen. Toch is het belangrijk om waakzaam en kritisch te blijven. Soms zijn beloftes te mooi om waar te zijn: een 'revolutionaire' bloedtest van het bedrijf Theranos bleek fraude te zijn.

Galleri-test

Een veelbesproken test is Galleri® van het Amerikaanse Grail Inc. Volgens het bedrijf kan deze test meer dan 50 kankersoorten in een vroeg stadium opsporen, soms nog voordat er klachten zijn. Deze claim is volgens onderzoekers nog onvoldoende gegrond. Nieuwe resultaten uit 2025 laten betere prestaties zien, maar zijn nog beperkt onafhankelijk beoordeeld ('peer-reviewed'). De Galleri-test is nog niet goedgekeurd door medische autoriteiten, maar wel commercieel beschikbaar in de Verenigde Staten. 

In het Verenigd Koninkrijk onderzoekt de National Health Service (NHS) de test in de grootschalige NHS-Galleri trial. Op basis van een tussenevaluatie besloot NHS England nog niet door te gaan met een pilot in de praktijk, maar eerst de eindresultaten af te wachten. 

Andere internationale ontwikkelingen

Naast de Galleri-test zijn er meer bloedtesten in ontwikkeling. Sommige zoeken naar signalen van meerdere kankersoorten tegelijk, zoals CancerSEEK/CancerGuard. Andere richten zich juist op één vorm van kanker, zoals PANXEON, een experimentele bloedtest voor alvleesklierkanker. Zulke tests zoeken niet allemaal naar hetzelfde: sommige meten tumor-DNA, andere combineren DNA met eiwitten of microRNA.

Deze ontwikkelingen laten zien hoe snel het veld beweegt. Tegelijk laten ze zien dat er niet één gouden oplossing is. Elke test heeft zijn eigen techniek, doel en toepassing. Per test moet worden onderzocht voor wie hij geschikt is, hoe betrouwbaar hij is en wat een afwijkende uitslag precies betekent.

Onderzoek in Nederland

In Nederland loopt momenteel de ESCALATION-studie. Bij ruim 125.000 bloeddonoren wordt onderzocht of een bloedtest verschillende soorten kanker eerder kan opsporen. Ook kijken de onderzoekers of zo’n test praktisch uitvoerbaar, betaalbaar en verantwoord is in Nederland.

Wat kan en is er al?

Sommige vloeibare biopsieën zijn al beschikbaar in de zorg, vooral bij mensen die al kanker hebben of hebben gehad. Andere toepassingen worden nog onderzocht of zijn alleen beschikbaar in specifieke landen, ziekenhuizen of onderzoekstrajecten.

Een belangrijke toepassing is het kiezen van een passende behandeling. Bij sommige vormen van kanker kan tumor-DNA in het bloed worden onderzocht op DNA-veranderingen. Zulke informatie kan helpen om te bepalen of een gerichte behandeling kans van slagen heeft. Voorbeelden zijn FoundationOne Liquid CDx® en Guardant360 CDx®. Als zo’n bloedtest geen afwijking vindt, kan aanvullend tumorweefselonderzoek nog steeds nodig zijn.

Vloeibare biopsieën kunnen ook helpen om ziekte te volgen. CellSearch® telt bijvoorbeeld circulerende tumorcellen in het bloed en kan worden gebruikt bij uitgezaaide borst-, prostaat- en darmkanker. Andere technieken kijken juist naar tumor-DNA of veranderingen in het DNA, zoals methylatie. MeD-seq® is daar een voorbeeld van. Zulke analyses kunnen informatie geven over de aanwezigheid en hoeveelheid tumor-DNA in het bloed, en mogelijk helpen om het effect van een behandeling te volgen.

Vloeibare biopsieën kunnen ook kleine hoeveelheden achtergebleven ziekte of terugkeer van kanker eerder opsporen. Uit KWF-gefinancierd onderzoek in het Radboudumc bleek dat een nieuwe bloedtest bij de ziekte van Kahler de terugkeer van de ziekte soms tot een jaar eerder kan signaleren dan standaardcontroles. Dit soort toepassingen kan belangrijk worden voor controle na behandeling, maar is niet altijd al standaardzorg.

Ook voor vroege opsporing zijn er ontwikkelingen. In de Verenigde Staten is Shield goedgekeurd als bloedtest voor darmkankerscreening bij mensen vanaf 45 jaar met een gemiddeld risico. Dat betekent niet automatisch dat zo’n test ook geschikt is voor het Nederlandse bevolkingsonderzoek. Daarvoor spelen onder meer betrouwbaarheid, vervolgonderzoek, kosten en inpassing in bestaande screening een rol.

Er bestaan daarnaast urine- en bloedtesten voor specifieke situaties:

• SelectMDx®: urinetest voor mannen met een verhoogde PSA-waarde of bij wie afwijkingen zijn gevonden tijdens prostaatonderzoek. De test helpt inschatten of er sprake is van agressieve prostaatkanker en of er vervolgonderzoek nodig is, zoals MRI of biopsie.
• Bladder EpiCheck® : urinetest voor mensen die niet-spierinvasieve blaaskanker hebben gehad. De test kan helpen controleren of de ziekte terugkomt, meestal naast bestaande controles zoals kijkonderzoek van de blaas.
• Stockholm3®: bloedtest voor prostaatkanker. De test combineert PSA met andere eiwitten, genetische informatie en klinische gegevens om agressieve en minder-agressieve vormen van prostaatkanker te onderscheiden. Studies uit Scandinavië suggereren dat de test kan bijdragen aan minder sterfte door prostaatkanker, maar meer onderzoek is nodig.

Conclusie

Vloeibare biopsieën zijn geen wondermiddel, maar wel een belangrijke ontwikkeling in de kankerzorg. Voor grootschalige vroege opsporing bij gezonde mensen is er nog geen universele, betrouwbare test. Vloeibare biopsieën moeten niet alleen kanker kunnen vinden, maar ook voldoende betrouwbaar zijn, weinig onterechte alarmsignalen geven en aantoonbaar leiden tot betere uitkomsten voor patiënten. Ook de kosten, risico’s en ethische aspecten moeten goed worden meegewogen.

In andere toepassingen spelen vloeibare biopsieën al wel een steeds grotere rol. Ze kunnen helpen om kanker beter op te sporen, gerichter te behandelen en nauwkeuriger te volgen. Dankzij onderzoek kan deze techniek zich blijven ontwikkelen en uitgroeien tot een steeds veelzijdiger hulpmiddel in de zorg voor mensen met kanker.

Onderzoek naar vloeibare biopsieën

Vloeibare biopsieën hebben een groot potentieel en bieden enorme kansen voor de toekomst. Daarom investeert KWF al jaren in deze innovatie. Een overzicht van onze onderzoeksprojecten: