Selectie van patiënten die baat gaan hebben bij behandeling met de nieuwe “checkpoint immuuntherapieën” door middel van moleculaire beeldvorming

Ons afweersysteem is in staat om bacteriën en virussen op te ruimen, maar sinds kort weten we dat kankercellen ook succesvol belaagd kunnen worden. Maar daar heeft de afweer wel wat hulp bij nodig, zodat het daadwerkelijk erin slaagt om kankercellen te kunnen herkennen als ‘fout’, en tot actie over te gaan. Die hulp noemen we immunotherapie.

Immunotherapie is één van de spannendste ontwikkelingen in kankeronderzoek van de laatste jaren. Het groeiende aantal patiënten dat succesvol ermee wordt behandeld vormt daarvan het levende bewijs, net als de Nobelprijs voor Geneeskunde die in 2018 werd uitgereikt aan grondleggers van immunotherapie bij kanker.

Ondanks het goede nieuws, is de behandeling daarmee echter nog lang niet ‘af’. KWF stelt vele onderzoekers in staat om te bepalen hoe ze de behandeling nog effectiever kunnen maken. En ook om een belangrijk probleem op te lossen: er is namelijk een groot aantal patiënten bij wie de behandeling niet aanslaat. Dat maakt het belangrijk om per patiënt vooraf te kunnen voorspellen of immunotherapie voor hen zinvol zal zijn. Als dat niet zo is, dan kan hen een dure behandeling en zinloze bijwerkingen bespaard blijven.

Het onderzoek

In het UMC Groningen werkt een onderzoeksgroep hard aan het ontwikkelen en verbeteren van immunotherapie bij eierstok- en baarmoederhalskanker. Dat doen zij verspreid over meerdere KWF-projecten. Zo is er een project waarin ze heel fundamenteel onderzoeken hoe de tumor samenwerkt met zijn omgeving, en hoe die omgeving de afweer van de patiënt onderdrukt. In een ander project dat nog moet beginnen gaan ze testen of een behandeld vaccin tegen eierstokkanker veilig is. En in dit project onderzoeken ze een methode om te kunnen voorspellen of immunotherapie überhaupt aan zal slaan bij een individuele patiënt. Al die onderzoeken samen zullen moeten leiden tot een effectieve nieuwe behandeling voor deze patiënten. 

In dit project richten ze zich op een specifiek molecuul (PDL1) dat aanwezig kan zijn op kankercellen. Met dit molecuul maken kankercellen zichzelf onzichtbaar voor T-cellen: dat zijn belangrijke afweercellen die in staat zijn om kankercellen te doden. Checkpoint inhibitors zijn immuno-medicijnen die op hun beurt voorkomen dat kankercellen zich verstoppen voor de T-cellen.   

De onderzoeksgroep wil het mogelijk maken om met PET-scans te bepalen of deze checkpoint inhibitors aan zullen slaan bij patiënten. Ze hebben een middel (een ‘tracer’) waarmee op PET-scans zichtbaar wordt of en hoeveel van dit PDL1-molecuul aanwezig is. Zij verwachten dat dit een goede voorspeller is voor of de medicijnen zullen werken. Dat gaan ze in dit project eerst testen bij muizen: voorafgaand, tijdens en na de behandeling. Als dat succesvol is, zullen ze een continueringsaanvraag indienen bij KWF voor een eerste studie bij mensen.  

Relevantie voor de patiënt

Eierstokkanker is moeilijk te behandelen met de huidige beschikbare behandelmethoden. Een operatie en chemo zijn vaak eerst erg succesvol, maar daarna komt de ziekte vaak -onbehandelbaar- weer terug. Nu immunotherapie sterk in opkomst is voor vele vormen van kanker, wordt ook reikhalzend uitgekeken naar succesvolle toepassingen voor eierstokkanker. Daar kan dit project een belangrijke bijdrage aan leveren.