De volgende stap in de preventie van roken: het verminderen van het aantal verkooppunten van tabak, een uitgebreide beleidsevaluatie

afgerond

Onderzoekssamenvatting

Probleemstelling 

Het roken van tabak is de belangrijkste oorzaak van verschillende vormen van kanker, waaronder longkanker; de belangrijkste vermijdbare doodsoorzaak in Nederland. Toch blijft het roken van tabak in Nederland hoog, met een rookprevalentie onder volwassenen van 20%, wat zelfs nog hoger is in groepen met een lagere sociaaleconomische positie. Het terugdringen van de rookprevalentie in alle groepen in de samenleving is dan ook één van de drie speerpunten in het Nationaal Preventieakkoord. Dit Preventieakkoord is gesloten door de Nederlandse overheid en meer dan 70 maatschappelijke organisaties, waaronder KWF Kankerbestrijding. Het Preventieakkoord bestaat uit een aantal vrijwillige afspraken en beleidsmaatregelen om de prevalentie van roken in 2040 terug te brengen tot 5% of minder.

Eén van deze maatregelen is het voorstel om het aantal verkooppunten van tabak te verminderen. De regering heeft een stapsgewijze aanpak aangekondigd om de verkoop van tabaksproducten door verschillende soorten verkooppunten te verbieden. De eerste stap staat gepland voor 2022, en bestaat uit een verbod op sigarettenautomaten.

Dit wordt gevolgd door een verbod op de online verkoop van tabak in 2023. In 2024 is de grootste verandering gepland met een verbod op de verkoop van tabak door supermarkten.

De laatste stap is het afbouwen van de verkoop van tabak bij benzinestations en gemakszaken, zodat uiteindelijk alleen gespecialiseerde tabakswinkels tabaksproducten kunnen verkopen. De redenering van de Nederlandse overheid voor deze wetgeving is om jongeren en volwassen rokers en ex-rokers te beschermen tegen blootstelling aan tabaksproducten. Jongeren en volwassen (ex-)rokers worden hiermee beschermd tegen de verleiding om te roken en impulsaankopen te doen, waardoor het uiteindelijk makkelijker wordt om te stoppen met roken en niet (weer) te beginnen met roken.

Het verbod op de verkoop van tabak in supermarkten draagt ook bij aan dat roken minder normaal wordt gevonden, omdat het ervoor zorgt dat tabaksproducten steeds meer uit het zicht verdwijnen. De voorgestelde maatregelen missen echter duidelijke doelen, zoals een maximumaantal tabaksverkooppunten. Ook wordt er geen bijzondere aandacht besteed aan het verminderen van sociaaleconomische verschillen in roken door middel van deze maatregelen. Bovendien is bekend dat de tabaksindustrie wetgeving op het gebied van tabak probeert tegen te houden, uit te stellen of af te zwakken voordat de wetgeving wordt ingevoerd. Tot slot zal de tabaksindustrie mogelijk de verkooppunten zelf proberen te beïnvloeden.

Onderzoeksrichting

We zullen een uitgebreide beleidsevaluatie uitvoeren van de nieuwe Nederlandse wetgeving voor de verkooppunten van tabak. We onderzoeken het volgende:

  • De effecten van de wetgeving op het aantal verkooppunten van tabak
  • De effecten van het (mogelijke) verminderde aantal verkooppunten op het aantal rokers.
  • De effecten op de vatbaarheid voor roken onder niet-rokende jongeren.
  • De effecten op impulsaankopen van tabak onder rokende volwassenen.
  • Hoe deze effecten verschillen voor personen die in achtergestelde en niet-achtergestelde buurten wonen. 
  • De strategieën die de tabaksindustrie gebruikt om de nationale wetgeving voor de verkooppunten van tabak te beïnvloeden. 
  • En de strategieën die de tabaksindustrie gebruikt om de tabaksverkooppunten in Nederland te beïnvloeden.

Onderzoeksdoel

Het doel van dit voorgestelde onderzoek is het evalueren van de implementatie van nieuwe wetgeving om het aantal en het soort tabaksverkooppunten in Nederland te verminderen, met name het verbod op tabaksverkoop in supermarkten.

Onderzoeksopzet

Het voorgestelde onderzoek bestaat uit 3 onderdelen:

  1. In het eerste deel onderzoeken we de effecten van de wetgeving op het aantal tabaksverkooppunten. Ook onderzoeken we de effecten van het eventuele verminderde aantal verkooppunten op het aantal rokers. Beide effecten worden afzonderlijk onderzocht voor achtergestelde en niet-achtergestelde wijken. Voor dit werkpakket baseren we ons op bestaande gegevens over winkellocaties en cijfers over de prevalentie van roken. We gebruiken gegevens van 2018 tot 2025 om rekening te houden met bestaande trends. Dit deel van het onderzoek wordt uitgevoerd door een onderzoeksinstituut dat gespecialiseerd is in economische analyses en eerdere analyses heeft uitgevoerd met verkooppunt- en rookprevalentiegegevens.
  2. In het tweede deel van het onderzoek bekijken we de effecten van de wetgeving op de vatbaarheid voor roken onder niet-rokende jongeren en op impulsaankopen van tabak door rokende volwassenen. We onderzoeken ook hoe de effecten verschillen tussen rokende volwassenen die in achtergestelde wijken wonen en rokende volwassenen die niet in achtergestelde wijken wonen. We zullen van 2022 tot 2025 jaarlijks vragenlijsten afnemen bij drie groepen: 250 niet-rokende jongeren, 600 rokende volwassenen uit achterstandswijken en 600 rokende volwassenen uit niet-achterstandswijken. We zullen ook diepte-interviews en discussiesessies houden met personen uit deze drie groepen. Dit deel van het onderzoek wordt uitgevoerd door een onderzoeksinstituut dat gespecialiseerd is in de combinatie van kwalitatief en kwantitatief onderzoek naar verslavingsgedrag en zich richt op kwetsbare groepen in de samenleving, samen met een universitaire afdeling Gezondheidsbevordering die ruime ervaring heeft met beleidsevaluaties op het gebied van tabaksontmoediging.
  3. In het derde deel onderzoeken we de strategieën van de tabaksindustrie om de nationale wetgeving over de verkooppunten van tabak en de tabaksverkooppunten te beïnvloeden. We gebruiken technieken uit de onderzoeksjournalistiek om lobbystrategieën en tactieken van de tabaksindustrie bloot te leggen. We gebruiken een breed scala aan bronnen: documenten verkregen door verzoeken inzake de Wet Openbaarheid van Bestuur, (mogelijk) gelekte documenten van insider meetings, interviews met insiders van de tabaksindustrie, de overheid en de detailhandel, de analyse van sociale mediacampagnes, financiële en marketinggegevens en observaties van verkooppunten. Dit deel wordt uitgevoerd door een organisatie van onderzoeksjournalisten die gespecialiseerd zijn in de strategieën en tactieken van de tabaksindustrie.

Verwachte uitkomsten

Ons onderzoek levert een uitgebreide evaluatie op van het effect van de maatregelen op de vermindering van het aantal tabaksverkooppunten en de mate waarin dit invloed heeft op roken onder jongeren en volwassenen. De vier organisaties die dit onderzoek uitvoeren hebben in het verleden nauw samengewerkt aan vergelijkbare onderzoeksprojecten. We zullen ervoor zorgen dat de onderdelen van het project samenkomen om een veelomvattend totaalbeeld te geven van de effecten van de maatregelen. Op basis van onze resultaten zullen we aanbevelingen formuleren voor KWF Kankerbestrijding, de Nederlandse overheid en voor andere landen die overwegen om de verkooppunten voor tabak te verminderen. We zullen aanbevelingen doen voor het verder ontwikkelen en verbeteren van de wetgeving en advies geven om de lobby van de tabaksindustrie tegen te gaan.

Nieuws en resultaten 

Februari 2025

Het onderzoek laat zien dat blootstelling aan tabak in winkels samenhangt met impulsaankopen. Vooral het zien van sigaretten bij de kassa en familieleden die sigaretten kopen, vergroten de kans dat iemand ongepland sigaretten koopt. Jongere rokers, mensen die proberen te stoppen en mensen die vaak tabak kopen, rapporteerden vaker impulsaankopen of meer blootstelling aan tabak. Ook bleken rokers in achterstandswijken vaker aan tabak in de winkelomgeving te worden blootgesteld. De onderzoekers concluderen dat het beperken van tabaksverkoop tot speciaalzaken kan helpen om impulsaankopen te voorkomen.