De impact van nieuwe geavanceerde beeldvormingstechnieken op de diagnostiek, behandeling en uitkomsten van prostaatkanker

Gerichte Gift
lopend
Beschikbaar voor gerichte giften

Onderzoekssamenvatting

In Nederland is prostaatkanker de meest voorkomende vorm van kanker bij mannen. Daarnaast is prostaatkanker onder mannen, de tweede meest voorkomende onderliggende oorzaak van sterfte door kanker. In de afgelopen 30 jaar is het absoluut aantal mannen die voor het eerst de diagnose prostaakanker kregen (incidentie) fors gestegen van 4.000 begin jaren 90 tot ruim 12.500 in 2020. Dit komt na correctie voor veranderingen in bevolkingsopbouw (o.a. vergrijzing) overeen met een toename van 25 tot 46 per 100.000 mannen. Belangrijke oorzaken voor deze stijging, zijn een toegenomen bewustzijn voor de ziekte sinds de jaren 90 en de introductie van de prostaatkanker antigeen (PSA) test begin 2000, waarmee prostaatkanker in een vroeg stadium opgespoord kon worden. Door de introductie van nieuwe geavanceerde beeldvormingstechnieken is de diagnostiek van prostaatkanker in de afgelopen jaren wederom sterk veranderd.Deze beeldvormingstechnieken zijn de prostaat MRI- en PSMA PET-scan. Sinds maart 2019 wordt in de Europese, en sinds januari 2020 ook in de Nederlandse prostaatkankerrichtlijn, geadviseerd om indien er een verdenking bestaat op prostaatkanker een MRI-scan uit te voeren. Hierdoor kan het prostaatweefsel nauwkeurig worden beoordeeld, zodat gerichte biopten kunnen worden genomen uit voor prostaatkanker verdachte afwijkingen. Onderzoek heeft laten zien dat deze werkwijze leidt tot betere opsporing van klinisch relevant prostaatkanker terwijl niet-klinisch relevante tumoren (die geen behandeling vereisen) minder vaak worden gevonden. Daarnaast wordt sinds juli 2019 in de Nederlandse prostaatkankerrichtlijn geadviseerd om een PSMA PET-scan uit te voeren bij patiënten met een hoog risico op uitzaaiingen. De PSMA PET-scan kan uitzaaiingen in een vroeger stadium opsporen dan conventionele beeldvorming.De resultaten van studies zijn veelbelovend, maar er is nog veel onbekend over de effecten van het gebruik van deze beeldvormingstechnieken in de klinische praktijk. De verwachting is dat gebruik van deze beeldvormingstechnieken zal leiden tot verbeterde diagnostiek van prostaatkanker, waarbij bovendien onnodige biopten worden vóórkomen en selectie van patiënten voor de verschillende behandelopties verbeterd. In hoeverre deze gewenste effecten daadwerkelijk optreden is nog onduidelijk. Daarnaast kunnen ongewenste effecten optreden. Het is mogelijk dat nauwkeurigere beeldvorming er toe leidt dat patiënten met een hoger ziektestadium worden gediagnosticeerd. Patiënten worden dan mogelijk onnodig agressief behandeld, met meer kans op bijwerkingen. Ook kan het zijn dat patiënten door strengere selectie niet meer in aanmerking komen voor een behandeling waarbij genezing wordt nagestreefd. Tot op heden is niet bekend of de uitkomst voor patiënten met prostaatkanker daadwerkelijk wordt verbeterd door gebruik van nieuwe geavanceerde beeldvormingstechnieken. 

Onderzoeksrichting

Binnen dit project onderzoeken we in hoeverre de prostaat MRI- en PSMA PET-scan in de klinische praktijk zijn geïmplementeerd en wat de effecten hiervan zijn. Hiervoor is veel data nodig. Daarom zal dit onderzoek ingebed worden in het raamwerk van de Nederlandse Kanker Registratie (NKR). In de NKR wordt informatie vastgelegd over diagnostiek, behandeling en uitkomsten van alle mensen in Nederland die gediagnosticeerd zijn met kanker. Door de beschikbaarheid van deze landelijke gegevens hebben we de mogelijkheid om op een efficiënte manier de impact van nieuwe ontwikkelingen in de klinische praktijk te onderzoeken.

Relevantie

In dit project zullen we onderzoeken of deze beeldvormingstechnieken leiden tot betere classificatie (stadiering) van ziekte, behandeling en oncologische uitkomst en daarmee tot een betere kwaliteit van leven van patiënten met prostaatkanker.

Onderzoeksvragen

Dit onderzoeksproject markeert een nieuw diagnostisch tijdperk in Nederland. In dit onderzoek zal de implementatie en klinische impact van de diagnostische prostaat-MRI en PMSA-PET/CT geëvalueerd worden. Vraagstellingen van dit project zijn:

  • Is er praktijkvariatie tussen ziekenhuizen en regionale oncologie netwerken in de toepassing van deze beeldvormingstechnieken?
  • Welke factoren veroorzaken deze praktijkvariatie en welke factoren kunnen we beïnvloeden om de kwaliteit van zorg te verbeteren?
  • Welke veranderingen zien we in de incidentie, stadiering en behandeling van prostaatkanker over tijd en hoe zijn deze veranderingen gerelateerd aan de klinische implementatie van de prostaat MRI- en PSMA PET-scan?
  • Resulteert klinische toepassing van deze beeldvormingstechnieken in een verbeterde oncologische uitkomst na radicale prostatectomie (operatieve verwijdering van de prostaat) en kunnen we recent voorgestelde wijzigingen aan de Europese risicogroepindeling valideren/verbeteren?

Onderzoeksopzet

Om deze onderzoeksvragen te beantwoorden, zullen we gebruik maken van gegevens die al beschikbaar zijn in de NKR. Deze informatie alleen is niet voldoende om alle vragen goed te kunnen beantwoorden en daarom zullen we voor een willekeurige steekproef van 6.750 patiënten die van juli 2019 t/m juni 2022 zijn gediagnosticeerd met prostaatkanker aanvullende gegevens verzamelen. Deze extra gegevens zullen vooral bestaan uit gedetailleerde informatie over het diagnostische traject. Daarnaast zullen voor patiënten die een radicale prostatectomie hebben ondergaan (ongeveer 1.350 patiënten), gegevens over het ziekteverloop worden verzameld tot 5 jaar na diagnose. Door deze aanvullende gegevensverzameling te verankeren in de NKR, wordt een onafhankelijke, valide en efficiënte manier van gegevensverzameling gegarandeerd.Het project zal bestaan uit twee werkpakketen. In werkpakket 1 zal de focus liggen op de klinische implementatie van de prostaat MRI- en PSMA PET-scan. Hierbij zullen we praktijkvariatie in kaart brengen en onderzoeken welke kenmerken van de patiënt en/of ziekte (bijvoorbeeld PSA-waarde) en het ziekenhuis of netwerk (bijvoorbeeld het type ziekenhuis en de mate van samenwerking) hierop invloed hebben. In werkpakket 2 zal de klinische impact van deze beeldvormingstechnieken worden onderzocht. Veranderingen in incidentie, stadiumverdeling en behandeling van prostaatkanker over tijd zullen geëvalueerd worden. Daarnaast zullen we resultaten uit het eerste werkpakket gebruiken om te beoordelen hoe deze veranderingen samenhangen met de implementatie van de protstaat MRI- en PSMA PET-scan. Tenslotte zullen we bij patiënten die een radicale prostatectomie hebben ondergaan evalueren of de ziektevrije overleving is verbeterd door toepassing van deze beeldvormingstechnieken.

Verwachte uitkomsten

Dit project zal belangrijke inzichten geven in praktijkvariatie betreffende toepassing van nieuwe beeldvormingstechnieken, de factoren die deze variatie veroorzaken en de mogelijke barrières die er zijn. Op basis van deze inzichten kan het diagnostische traject van prostaatkanker waar nodig verbeterd worden. Op basis van dit onderzoek wordt inzichtelijk welk effect de nieuwe beeldvorming heeft op de incidentie van prostaatkanker, stadiering en behandeling. En of de oncologische uitkomst verbeterd. Hiermee adresseren we een belangrijk kennishiaat. Met deze inzichten zullen patiënten beter geïnformeerd kunnen worden wat zal leiden tot een betere gedeelde besluitvorming.

Nieuws en resultaten

Juni 2026

Binnen het ADMINISTRATE-onderzoek is onder meer gekeken hoe vaak mannen met prostaatkanker in Nederland een MRI krijgen vóór een prostaatbiopsie (weefselafname). Het gebruik van MRI vóór zo’n biopsie steeg van 17% in 2015-2016 naar 74% in 2023. Ziekenhuizen gebruiken de MRI ook steeds meer op dezelfde manier. Toch zijn er nog verschillen tussen ziekenhuizen. Standaardisatie kan bijdragen aan gelijke toegang tot goede diagnostiek in elk ziekenhuis.