Bevolkingsonderzoek prostaatkanker

Een van de missiedoelen van KWF is dat we kanker eerder en beter willen opsporen. Eerste stap in het opsporen van prostaatkanker is een bloedtest (PSA-test) voor mannen die zich daarvoor melden bij de huisarts. Er is al langere tijd discussie over of mannen actief voor zo'n test moeten worden uitgenodigd, binnen een bevolkingsonderzoek.

KWF is voorstander van onderzoek bij mensen met een verhoogd risico op kanker. Voor prostaatkanker is nog niet duidelijk of dit binnen een bevolkingsonderzoek georganiseerd moet worden. Eind 2025 kenden we ruim 3 miljoen euro toe voor een pilotstudie, waarin de effectiviteit en haalbaarheid van zo'n bevolkingsonderzoek wordt onderzocht.

Zorgvuldige afweging

Een bevolkingsonderzoek is bedoeld om kanker te ontdekken voordat mensen klachten hebben. Dat vergroot de kans op een succesvolle behandeling. In Nederland bestaan zulke onderzoeken al voor borst-, baarmoederhals- en darmkanker. Binnen deze bevolkingsonderzoeken zijn veel gevallen van kanker op tijd opgespoord of zelfs voorkomen. Maar bevolkingsonderzoeken hebben ook nadelen. Soms wordt er iets verdachts gevonden terwijl er uiteindelijk niets aan de hand blijkt te zijn. Dat kan veel onrust geven. Ook kunnen vervolgonderzoeken belastend zijn en risico’s met zich meebrengen.

Daarom moet vóór invoering van een nieuw bevolkingsonderzoek altijd zorgvuldig worden gekeken of de voordelen duidelijk groter zijn dan de nadelen.

Discussie over bevolkingsonderzoek naar prostaatkanker

Een grote Europese studie liet zien dat bevolkingsonderzoek met een PSA-test (een bloedtest) het aantal mannen dat overlijdt aan prostaatkanker kan verlagen. Maar niet elke agressieve tumor zorgt voor een verhoogde PSA-waarde, en een verhoogde PSA-waarde betekent niet altijd dat er sprake is van kanker. Dat kan leiden tot onnodige onrust, extra onderzoeken en behandelingen die misschien niet nodig waren.

Vervolgonderzoek bestaat vaak uit een biopsie, waarbij stukjes weefsel worden afgenomen. Daarnaast kan bevolkingsonderzoek leiden tot het opsporen en behandelen van tumoren die waarschijnlijk nooit klachten zouden hebben veroorzaakt. Dat betekent dat kanker wordt gevonden en behandeld die waarschijnlijk nooit problemen zou hebben gegeven. Behandeling kan bijwerkingen hebben, zoals incontinentie of erectieproblemen. Om die reden adviseerde de Gezondheidsraad in 2018 om geen proefbevolkings-onderzoek te starten.

Nieuwe ontwikkelingen

De wetenschap heeft zich de afgelopen jaren verder ontwikkeld. Onderzoek van het Erasmus MC liet in 2022 zien dat een meer gerichte aanpak mogelijk de nadelen kan beperken. Deze aanpak bestaat uit:

bevolkingsonderzoek op basis van individueel risico, in plaats van één standaardaanpak voor iedereen,
inzet van MRI (een speciale scan van de prostaat) vóór een eventuele biopsie (het wegnemen van kleine stukjes weefsel voor onderzoek)

Met MRI kunnen agressieve tumoren beter worden onderscheiden van minder risicovolle tumoren. Daardoor kan gerichter worden behandeld en kan onnodige behandeling mogelijk worden voorkomen. Ook de Europese Commissie heeft opgeroepen om te onderzoeken of stapsgewijs invoeren van PSA- en MRI-gebaseerde bevolkingsonderzoek mogelijk is.

Rol van KWF

Voor KWF waren deze ontwikkelingen aanleiding om met onderzoekers, artsen, patiënten en uitvoerende organisaties in gesprek te gaan.

Eind 2025 heeft KWF een proefbevolkingsonderzoek volgens deze nieuwste inzichten goedgekeurd voor financiering. Voordat het onderzoek kan starten, moet de Gezondheidsraad het voorstel eerst beoordelen of het volgens de wet mag worden uitgevoerd. Pas na goedkeuring kan een vergunning worden afgegeven.
Daarnaast ondersteunt KWF met P-GUIDE de verbetering van het klinische zorgpad voor prostaatkanker. Dit project richt zich op het optimaliseren van de vroegdiagnostiek en besluitvorming bij mannen met een verhoogd risico, met als doel onnodige diagnostiek en verwijzingen te beperken en zorg gerichter in te zetten.

Advies en informatie

Mannen die zich zorgen maken over prostaatkanker, of klachten hebben die kunnen wijzen op prostaatkanker wordt aangeraden om contact op te nemen met hun huisarts. Samen kunnen zij de voor- en nadelen bespreken van een PSA-test (en eventueel ander onderzoek).

Meer informatie is te vinden op thuisarts.nl. Hier wordt o.a. een keuzehulp aangeboden die kan helpen bij de beslissing om wel of niet op PSA te testen.

Overige informatie over prostaatkanker: