Kanker uitschakelen met licht: KWF investeert €4 miljoen in eerste patiëntenstudie

Kankercellen doden met licht. Klinkt dat als science fiction? Dat is het niet. Sterker nog: KWF Kankerbestrijding steunt al jarenlang wetenschappelijk onderzoek aan de Universiteit Utrecht om deze behandeling naar mensen te brengen. Dat voorwerk leidt nu tot een miljoeneninvestering in de eerste patiëntenstudie bij hoofd-halstumoren.

De behandeling gebruikt licht om een doelgericht kankermedicijn uitsluitend in de tumor te activeren. Deze aanpak maakt het mogelijk om kankercellen heel selectief te vernietigen en het gezonde weefsel te sparen. In het UMC Utrecht leidt hoofd-halschirurg prof. dr. Remco de Bree deze nieuwe patiëntenstudie naar toepassing bij hoofd-halskanker. Het onderzoek naar deze technologie loopt al meer dan 10 jaar in Utrecht, met steun van KWF en Alpe d'HuZes.

Een grote uitdaging voor patiënten

Voor veel patiënten met kanker in het hoofd-halsgebied is een operatie de belangrijkste behandeling. Hoewel de ingreep vaak effectief is, kan het ingrijpende gevolgen hebben voor spreken, slikken, eten en uiterlijk. Ook andere behandelingen, zoals bestraling en chemotherapie gaan regelmatig gepaard met blijvende bijwerkingen. Daarom zoeken artsen en onderzoekers wereldwijd naar manieren om tumoren effectiever én selectiever te behandelen.

"Als chirurg zie ik dagelijks hoeveel impact onze behandelingen kunnen hebben op het leven van patiënten," zegt Remco de Bree. “We hebben grote stappen gezet, maar er is nog steeds behoefte aan behandelingen die minder belastend zijn en tegelijkertijd zeer effectief.”

Alleen actief waar de tumor zit

De nieuwe therapie maakt gebruik van kleine doelgerichte eiwitten, zogenaamde nanobodies, die kankercellen herkennen en opzoeken. Aan deze nanobodies is een lichtgevoelig medicijn gekoppeld.

Nadat het medicijn zich in de tumor heeft verzameld, wordt het gebied kort belicht met een speciale lamp. De belichting maakt het medicijn actief, zodat het de kankercellen vernietigt. Gezond weefsel blijft daarbij grotendeels gespaard. Omdat de nanobodies snel uit het lichaam verdwijnen, kan de behandeling naar verwachting binnen één dag worden afgerond.

Van fundamenteel onderzoek naar een bedrijf

De basis voor deze technologie ligt in de onderzoekslaboratoria van de Universiteit Utrecht. Daar werkte dr. Irati Beltrán Hernández jarenlang aan de ontwikkeling van nanobodies voor kankerbehandeling, in de onderzoeksgroep van dr. Sabrina Oliveira. Tijdens hun promotieonderzoek leerden Beltrán Hernández en collega-onderzoeker dr. Sebas Pronk elkaar kennen. Pronk raakte gefascineerd door de resultaten die in het laboratorium werden behaald."

Toen ik zag hoe specifiek en krachtig de behandeling tumoren kon aanpakken, dacht ik meteen: dit mag niet alleen in een wetenschappelijk artikel eindigen," zegt Pronk. "Dit moet naar patiënten."

Die overtuiging leidde uiteindelijk tot de oprichting van Lumox, het biotechbedrijf dat de technologie verder ontwikkelt richting klinische toepassing. "Er zijn veel mooie ontdekkingen die nooit de patiënt bereiken," zegt Pronk. “Wij wilden ervoor zorgen dat dit er niet 1 van zou zijn.”

Een Utrechtse samenwerking

Het nieuwe project brengt de expertise van academische onderzoekers, artsen en ondernemers samen. Het UMC Utrecht voert de klinische studie uit en begeleidt de patiënten. Lumox ontwikkelt en produceert het geneesmiddel dat in de studie wordt getest.

Volgens Pronk is die samenwerking essentieel: patiëntenstudies vragen om enorme investeringen. “Alleen KWF-financiering is daarvoor niet voldoende. Daarom hebben we in de vorm van Lumox een spin-off opgericht. Een bedrijf. Dat stelt ons in staat om de benodigde investeringen van buitenaf aan te trekken. Bijvoorbeeld voor de laatste veiligheidsstudie die nodig is om de eerste patiëntenstudie uit te mogen voeren.”

Eerste stap naar een bredere toepassing

De onderzoekers richten zich in eerste instantie op patiënten met hoofd-halstumoren, bijvoorbeeld tumoren in de mondholte. In deze fase 1-studie onderzoeken ze de veiligheid, toepasbaarheid en dosering van deze nieuwe licht-geactiveerde precisietherapie. Ze hopen daarmee niet alleen een nieuwe behandeloptie voor deze patiëntengroep te ontwikkelen, maar ook de weg vrij te maken voor toepassingen bij andere soorten kanker. De technologie is namelijk zo ontworpen, dat deze snel kan worden aangepast aan verschillende tumortypen..

"KWF heeft deze onderzoekslijn jarenlang ondersteund," zegt Beltrán Hernández. "Zo investeerden KWF en Alpe d'HuZes in 3 eerdere onderzoeksprojecten van Sabrina Oliveira, die de basis legde voor deze behandeling. Dat we nu de stap naar patiënten kunnen zetten, is ontzettend bijzonder."

De Bree kan niet wachten tot het zover is: “Als chirurg zie ik dagelijks patiënten en zie ik dus ook wat er allemaal nog beter kan. Als onderzoeker kan ik daar iets aan doen. Dat maakt de combinatie van onderzoek en zorg heel motiverend. Tegelijkertijd maakt het ook ongeduldig: ik wil dat patiënten profiteren van vooruitgang. Dat KWF in dit project investeert, is een enorme stap vooruit!”

Van links naar rechts: Sebas Pronk, Irati Beltrán-Hernández en Remco de Bree