Onderzoeker van de week: Emile Voest

KWF.nl > Onderzoek > Dit onderzoek maken we mogelijk > Onderzoeker van de week: Emile Voest

​Men vindt het wereldwijd heel bijzonder wat hier in Nederland plaatsvindt.

prof. Emile Voest

Bestaande geneesmiddelen breder toepasbaar

Kun je patiënten met maagkanker succesvol helpen met een medicijn tegen borstkanker? Hoogleraar medische oncologie Emile Voest van het Antoni van Leeuwenhoek laat in de DRUP-studie zien dat het kan. In dit nationale samenwerkingsverband zoekt hij naar nieuwe toepassingen voor bestaande medicijnen. Daarmee schenkt hij nieuwe mogelijkheden aan patiënten waarvoor geen opties meer beschikbaar leken.

Gepubliceerd op 7 juni 2019

Het toverwoord in deze studie is ‘DNA-profiel’. Elke lichaamscel heeft DNA, een langgerekt molecuul waarin erfelijke informatie ligt opgeslagen. Bij kankercellen wijkt het DNA af, omdat er foutjes in zijn geslopen. Cellen zijn (gelukkig!) vaak in staat om die fouten te repareren, maar dat lukt niet altijd. Dan kunnen de cellen gaan woekeren en kwaadaardig worden. Zo ontstaat kanker. Het DNA-profiel van een tumor is dan een kenmerkend patroon aan fouten dat onderzoekers terugzien in het DNA van de kankercellen.


Verschillende tumoren, zelfde DNA-kenmerken

“Er zijn in de afgelopen jaren veel goede medicijnen ontwikkeld die specifiek werken tegen kankercellen met een bepaald DNA-profiel”, vertelt Voest. “Maar zo’n DNA-profiel is niet voorbehouden aan één tumorsoort. Een patiënt met darmkanker kan hetzelfde DNA-profiel hebben als een patiënt met borstkanker. En het borstkankergeneesmiddel zou dan ook goed voor deze darmkankerpatiënt kunnen werken. Maar deze medicijnen zijn niet geregistreerd en dus niet beschikbaar voor deze vorm van kanker.”

Dat roept vragen op. Voest legt uit: “Het gaat vaak om prijzige medicijnen, die alleen worden vergoed voor het tumortype waarbij ze hun werking reeds hebben bewezen. Heel soms gebeurt het dat een individuele arts voor een patiënt toch een middel rechtstreeks van de fabrikant krijgt, maar het probleem daarmee is dat niet systematisch wordt vastgelegd of het middel wel of niet heeft gewerkt. Wat je dus ziet is dat daarmee kansen niet worden benut die er wél zijn. Andersom ook: het kan natuurlijk ook zo zijn dat een middel toch niét werkt. Dat is belangrijk om goed vast te leggen, anders bouw je die kennis niet op.”

Een voorbeeld is het middel Herceptin, dat is onderzocht en geregistreerd voor borstkanker. Voest: “Het heeft 12 jaar geduurd voordat dit medicijn óók werd geregistreerd voor maagkankerpatiënten met eenzelfde afwijking. Al die tijd heeft dat middel gewoon op de plank gelegen. Dan denk ik: je kunt wel allemaal nieuwe geneesmiddelen gaan ontwikkelen, maar kijk toch ook eens naar wat er nu al ligt en hoe je daar meer patiënten mee kunt helpen.”

 

De DRUP-studie

Dat is precies wat de DRUP-studie beoogt. “Er doen 12 medicijnfabrikanten mee, die 26 middelen tot onze beschikking stellen. Wij voeren DNA-analyses uit bij patiënten om te bepalen of hun DNA-profiel matcht met zo’n middel. In de afgelopen 2,5 jaar hebben zich bijna duizend patiënten aangemeld. Bij die DNA-analyses vind je allerlei mogelijke doelwitten voor medicijnen. Ruim vierhonderd patiënten konden we daadwerkelijk in behandeling nemen.”

Als er voor een patiënt een passend medicijn is gevonden, dan begint het klinische gedeelte van de studie. “Dan geven we dat geneesmiddel stapsgewijs: we beginnen met een groepje van 8 patiënten. We verzamelen gegevens over de uitkomsten. Als we zien dat meer dan 1 patiënt baat heeft bij het middel, dan breiden we de groep uit naar 24 patiënten. Als er dan 5 of meer patiënten zijn die goed reageren op het medicijn, gaan we bepalen hoe we het breder toepasbaar kunnen krijgen. Een voorbeeld zijn tumoren met een zogeheten MSI-profiel. Tweederde van deze patiënten bleken baat te hebben bij een bestaande immunotherapie. We zijn nu met verschillende partijen bezig er vorm aan te geven dat dit middel straks voor meer patiënten met dit profiel beschikbaar is.”

Lees meer over immunotherapie bij MSI-tumoren op de website van het Antoni van Leeuwenhoek, waar dr. Daphne van der Velden eind 2018 promoveerde op deze ontdekking.

 

DRUP gaat globaal

Voest is ontzettend enthousiast over dit project en daarmee is hij niet de enige. Het idee vindt inmiddels wereldwijd navolging. “In Amerika loopt parallel een vergelijkbare studie. Ons protocol wordt inmiddels ook gebruikt in Canada, Denemarken, Italië, Zweden en Rusland. Het is dan ook een unieke studie. Vaak is geneesmiddelonderzoek heel rechttoe rechtaan, met 1 medicijn van 1 fabrikant. Hier gaat het om 26 geneesmiddelen van 12 fabrikanten. En de patiënten komen uit 35 deelnemende ziekenhuizen. Dit hele initiatief is een mooi voorbeeld van wat er allemaal mogelijk is hier in Nederland. Ik merk dat ook in de rest van de wereld, waar toch ook veel kankeronderzoek plaatsvindt: men vindt het heel bijzonder wat hier in Nederland plaatsvindt. We mogen dan ook heel trots zijn dat we dit voor elkaar hebben gekregen. Niet alleen wij, maar ook KWF en de andere betrokken partijen die ons steunen.”

De omvang van dit project maakt een goede samenwerking ontzettend belangrijk. Voest geeft daarom graag credits aan zijn collega’s. “De studie wordt, naast mij, geleid door Hans Gelderblom (LUMC) en Henk Verheul (Radboudumc). We hebben ook een aantal studiecoördinatoren die maken dat het een groot succes is. Dat zijn 4 fantastische jonge doctoren: Louisa Hoes, Hanneke van de Wijngaarden, Daphne van der Velden en Maxime van Berge Henegouwen.”

De studie loopt nu zo’n 3 jaar. In 2020 loopt de financiering voor dit project vanuit KWF af. Voest heeft al wel zo zijn ideeën over hoe het daarna verder moet. “Wij denken dat het belangrijk is dat dit platform – want dat is het - blijft bestaan. We zijn ook in gesprek met KWF over hoe we de continuïteit kunnen borgen. Zo zouden we graag ook het onderzoek willen uitbreiden met medicijnen voor kinderoncologie. En ook nieuwe medicijnen die net op de markt zijn gekomen willen we graag hieronder vangen.”

 

Stelvio for Life

Een andere grote financier van dit onderzoek is stichting BarcodeForLife. Deze stichting is in het leven geroepen om het gedachtengoed te ondersteunen van het Center for Personalized Cancer Treatment (CPCT, een samenwerkingsverband gericht op het mogelijk maken van een persoonlijk op maat gemaakt behandelplan voor elke patiënt). De DRUP-trial is een CPCT-studie. “Zo heeft BarcodeForLife het mogelijk gemaakt dat we onze eerste zogenoemde DNA sequencer hebben kunnen aanschaffen, waarmee we het DNA van patiënten analyseren. Net als KWF zijn zij ontzettend belangrijk voor ons.”

Barcode for Life organiseert verschillende evenementen om geld op te halen voor de CPCT. Daarvan wil Voest er ééntje in het bijzonder uitpikken: Stelvio for Live. “De Stelvio is een berg in Italië. Vorig jaar wisten honderden deelnemers bijna 6 ton bij elkaar te wielrennen en hardlopen, doordat iedere deelnemer minimaal 1533 euro (het aantal hoogtemeters van de berg) inlegde. Dat is echt fantastisch. Hoewel ik een hekel heb aan bergop fietsen doe ik zelf ook elk jaar mee. Op 31 augustus mag ik weer! Ik doe het graag en het is een goede stok achter de deur om in vorm te blijven.” 

 


Toekomstdromen

Op de slotvraag hoe Voest het kankeronderzoek zich verder ziet ontwikkelen in de komende jaren, is hij gemengd optimistisch en realistisch. “Het is een inspirerende tijd om onderzoek te doen. We weten en kunnen steeds meer. Maar naarmate je meer weet, leer je ook dat je veel niet weet. Ik zou graag willen zeggen dat we nog vóór mijn pensioen het Antoni van Leeuwenhoek kunnen sluiten omdat het probleem onder controle is, maar daar is de ziekte veel te complex voor. Wel is het zo dat een uitgezaaid melanoom 5 jaar geleden nog gelijk stond aan een doodsvonnis. Het is nog steeds een nare ziekte, maar met immunotherapie is er inmiddels wel een veel beter perspectief. Er zijn nog veel tumorvormen waarop we zulke terreinwinst nog moeten zien te boeken. Als wetenschappers werken we er keihard aan om dat mogelijk te maken.”

Meer weten over de DRUP-studie? Bekijk de informatiepagina op kanker.nl.

Select the Component and add.
Close

Projectgegevens

Naam: prof. Emile Voest
Instituut: Antoni van Leeuwenhoek
Vakgebied: Medische oncologie
Start onderzoek: 1 juni 2017
Looptijd: 3 jaar
Financiering KWF: €1.745.061,87

DRUP in het nieuws

​Op donderdag 13 juni 2019 was deze studie volop in het nieuws. Aanleiding is dat een vinding uit dit onderzoek voortaan door de zorgverzekeraar wordt vergoed. Het gaat om immunotherapie bij tumoren met een zogenaamd MSI-profiel. Lees er meer over op:

- het persbericht van het Antoni van Leeuwenhoek

- de website van de NOS

- dit artikel in De Volkskrant

Steun onderzoek

Onze donateurs maken momenteel ruim 500 onderzoeken naar kanker mogelijk. Elk bedrag, groot of klein, draagt bij aan nieuwe doorbraken.
Help mee