Onderzoeker van de week: Tuna Mutis

KWF.nl > Onderzoek > Dit onderzoek maken we mogelijk > Onderzoeker van de week: Tuna Mutis

​Wij gaan universele afweercellen maken die niet worden afgestoten, maar ook niet schadelijk zijn voor de patiënt.

Dr. Tuna Mutis

​Afweercellen direct uit voorraad leverbaar

Immunotherapie is een baanbrekende behandeling die het afweersysteem van de patiënt helpt om kankercellen zelf op te ruimen. Sinds de grote doorbraak in 2013 zijn de ontwikkelingen amper bij te houden, maar er zijn nog wel wat knelpunten te overwinnen. Eén daarvan betreft de methodiek. Immunotherapie is namelijk alleen mogelijk met de afweercellen van de patiënt zelf. Universele afweercellen die voor iedere patiënt geschikt zijn, bestaan niet. Nóg niet althans. Dr. Tuna Mutis van het VU Medisch Centrum heeft de ambitie ze te maken met behulp van de allernieuwste stamceltechnologieën.

Huidige vormen van immunotherapie zijn tijdrovend, arbeidsintensief en duur.

Dr. Mutis benoemt de nadelen van het gebruik van eigen afweercellen: "Het betekent dat iedere patiënt afweercellen moet laten aftappen met een speciale bloedafname. Dat is niet altijd even succesvol. Bij mensen met een verminderde afweer is het vrijwel onmogelijk. Lukt het wel, dan volgt een langdurig kweekproces om de afweercellen goed af te richten en te vermenigvuldigen. Pas na een paar weken krijgt de patiënt ze weer ingespoten. Al met al is het een tijdrovende, foutgevoelige, variabele, arbeidsintensieve en dure behandeling."
 

Afstotingsgevaar

Het zou natuurlijk veel praktischer zijn als er al afweercellen klaarliggen op het moment dat de patiënt ze nodig heeft. Dr. Mutis gaat daarom onderzoeken of het mogelijk is om een voorraad kant-en-klare afweercellen aan te leggen die zo ‘vanaf de plank’ leverbaar zijn. Voor zo’n immunologische variant van een bloed- of spermabank zijn natuurlijk donoren nodig, maar daarmee ben je er nog niet. Dr. Mutis vertelt waarom: “De kans is groot dat de patiënt de donorafweercellen afstoot. Een ander probleem is dat de afweercellen de kankercellen van de patiënt niet goed herkennen. Tot slot is het mogelijk dat andermans afweercellen het gezonde weefsel van de patiënt aanvallen. Zo’n ‘graft-versus-hostreactie’ is een levensbedreigende situatie.”

Afstoting is een groot probleem bij toediening van andermans afweercellen.

Al deze problemen hangen samen met verschillen in HLA-type. HLA’s zijn moleculen die voor ieder mens uniek zijn. Ze komen op iedere cel voor en spelen een rol bij de herkenning van lichaamseigen materiaal. Afweercellen kunnen niet overleven in een lichaam met een ander HLA-type dan zijzelf. Ze worden als vreemd herkend en meteen het huis uitgezet.
 

Universele afweercellen

Dr. Mutis wil in één klap van al deze problemen af. Hij onderzoekt daarom of afweercellen zijn te produceren uit stamcellen. “We gaan neutrale afweercellen maken die niet worden afgestoten, maar ook niet schadelijk zijn voor de patiënt. We moeten dus die HLA-moleculen buitenspel zetten. We hebben al laten zien dat dat kan door bepaalde genen uit te schakelen. Op die kale afweercellen zetten we vervolgens CAR’s. Dat zijn een soort eiwitantennes die we zelf kunnen maken. Die CAR’s zorgen voor de specifieke herkenning van de tumor en daarmee de gerichte bestrijding.”
 

Nobelprijswinnende techniek

Maar hoe gaan de onderzoekers die universele afweercellen dan maken zonder tussenkomst van donoren? “Daarvoor heb ik Maria aangenomen,” antwoordt dr. Mutis, “ik ben ontzettend blij dat we haar in huis hebben.” Met gepaste trots introduceert hij dr. Maria Themeli. Zij beheerst als één van de weinigen ter wereld een moeilijke techniek die John Gurdon en Shinya Yamanaka in 2012 de Nobelprijs opleverde. Met deze iPSC-techniek (induced pluripotent stem cell) kan zij normale afweercellen weer terugveranderen in embryonale stamcellen. Dat zijn een soort universele oorsprongscellen die normaliter alleen in jonge embryo’s voorkomen. Uit deze cellen ontstaat in feite het hele menselijk lichaam, want stamcellen kunnen tot iedere willekeurige cel uitgroeien: een darmcel, een huidcel, een hersencel, maar dus ook een afweercel. De iPSC-techniek draait deze hele levensloop dus om. Alsof je van een appel weer bloesem maakt of van een vlinder een rups. Het gaat het voorstellingsvermogen bijna te boven.

Met de allernieuwste technologieën gaan we afweercellen terugveranderen in embryonale stamcellen.

Het idee is dat de onderzoekers deze stamcellen voorzien van de juiste CAR (die voor de tumorherkenning zorgt) en stimuleren om zich tot afweercel te ontwikkelen. Daarbij maken ze dankbaar gebruik van 2 unieke eigenschappen van embryonale stamcellen. Ten eerste zijn ze onder de juiste omstandigheden zo goed als onsterfelijk en ten tweede delen ze zich in hoog tempo. Zo kunnen de onderzoekers dus in korte tijd grote hoeveelheden produceren met onbeperkte houdbaarheid.
 

Bewijzen dat het kan

Hoe geweldig en ongelooflijk het ook klinkt, de onderzoekers moeten natuurlijk nog bewijzen dat het allemaal kan en werkt. Pas daarna volgt het hele traject van veiligheid- en effectiviteitstudies, registratie en toelating. Dr. Themeli benadrukt dan ook dat hun studie een ‘proof-of-principle’ is: “We willen vooral laten zien dat het mogelijk is. We gaan het eerst bestuderen bij bloedkanker. Pas in een later stadium gaan we onderzoeken of deze techniek zich ook voor andere kankersoorten leent. We kunnen bijvoorbeeld ook long- en prostaatkankerspecifieke CAR’s maken, dus in dat opzicht zien we weinig obstakels.”

Select the Component and add.
Close

Dossier

Naam: dr. T. (Tuna) Mutis
Instituut: VU Medisch Centrum
Vakgebied: tumorimmunologie
Start onderzoek: 1 december 2015
Looptijd: 4 jaar
Financiering KWF: € 572.500,-