Onderzoeker van de week: Stanley Hato

KWF.nl > Onderzoek > Dit onderzoek maken we mogelijk > Onderzoeker van de week: Stanley Hato

​Ik ben ervan overtuigd immunotherapie binnen 20 jaar de standaardbehandeling is tegen kanker.

Dr. Stanley Hato

Een upgrade voor immunotherapie bij melanoom

​Immunotherapie is een veelbelovend nieuw wapen in de strijd tegen kanker. Toch zijn er nog veel belangrijke vragen te beantwoorden. Waarom zijn tumoren het afweersysteem nog veel te vaak de baas? En hoe valt dat te voorkomen? Stanley Hato, winnaar van de Bas Mulder Award van Alpe d'HuZes en KWF in 2013, probeert op die vragen antwoord te vinden. ‘Het duurt geen twintig jaar meer voordat immunotherapie de standaardbehandeling is tegen kanker.’
 

Doorbraak van het jaar

'Dit jaar is een keerpunt in de strijd tegen kanker, nu langdurige pogingen om het immuunsysteem in te zetten tegen tumoren resultaat beginnen op te leveren. De toekomst blijft echter een vraagteken.' Dat schreef het toptijdschrift Science eind 2013, toen het kankerimmunotherapie uitriep tot wetenschappelijke doorbraak van het jaar.
Immunotherapie betekent een fundamenteel andere manier om kanker te bestrijden. De tumor wordt hierbij niet rechtstreeks aangepakt, zoals bij bestraling of chemotherapie, maar het doel is het menselijk afweersysteem. Dat moet zo worden geholpen en versterkt dat het lichaam in staat wordt zelf kankercellen te herkennen en te vernietigen.
 
Toch aarzelde de redactie van Science bij haar keuze, schrijft het blad zelf. 'Is het wel verantwoord om van een doorbraak te spreken terwijl nog maar zo'n miniem aantal kankerpatiënten met immunotherapie in aanraking is geweest, en slechts een klein deel van hen er door is geholpen?' En: 'Onderzoekers hebben meestal geen idee waarom niet meer patiënten er baat bij hebben.'
 
Wij doen al ruim 10 jaar onderzoek naar het krachtiger maken van vaccins en denken dat de behandeling nu redelijk geoptimaliseerd is.


Precies in dat laatste punt moet het onderzoek van Stanley Hato van het Nijmeegse Radboudumc verandering brengen. Hato bestudeert de effectiviteit van een bepaalde vorm van immunotherapie, de zogeheten dendritische celvaccinatie (zie kader). Deze experimentele behandeling wordt in Nijmegen toegepast bij patiënten met melanoom, de gevaarlijkste vorm van huidkanker. ‘Er wordt hier al ruim 10 jaar onderzoek gedaan naar het krachtiger maken van de vaccins, en we denken dat de behandeling nu redelijk is geoptimaliseerd. Toch zien we nog steeds maar in 15 tot 20 procent van de patiëntengroep een langdurige respons,’ zegt Hato. ‘Dat is eigenlijk heel laag, ook als je er rekening mee houdt dat deze groep niet de beste uitgangspositie heeft. Het gaat vaak om patiënten die al meerdere behandelingen achter de rug hebben, zonder resultaat.’ 

Tumoren beschikken over tal van manieren om te ontsnappen aan het afweersysteem. In veel gevallen weten ze zich te verbergen en worden ze niet herkend als iets afwijkends of bedreigends. Maar ook als het afweersysteem wel in actie komt heeft het niet altijd succes: tumoren kunnen in hun directe omgeving het immuunsysteem onderdrukken. ‘Dan kun je de afweerreactie wel proberen te versterken, maar daarmee red je het niet’, legt Hato uit. ‘Je zult moeten begrijpen hoe tumoren het immuunsysteem kunnen onderdrukken. Daarmee komen we op mijn onderzoek.’

 

Aanknopingspunt

Waar Science in 2013 nog schreef dat 'onderzoekers meestal geen idee hebben' waarom immunotherapie zo vaak niet werkt, heeft Hato nu wel een heel duidelijk aanknopingspunt. ‘Dat is echt gebaseerd op de inzichten van de laatste jaren. We hebben bij patiënten die hier in het verleden behandeld zijn een heel duidelijk onderscheid gevonden. Bij de groep die geen respons vertoonde na een behandeling treffen we in het bloed een verhoogd aantal ongerijpte dendritische cellen aan. Het rijpingsproces van deze cellen, dat normaal in het beenmerg plaatsvindt, wordt namelijk verstoord door stofjes die door de tumor worden afgescheiden. Bij de groep die wel goed reageerde op de behandeling troffen we weinig van deze ongerijpte cellen aan.’
 
We willen met 95% zekerheid kunnen zeggen of dendritische celvaccinatie zal aanslaan of niet.
 
Ook in het lab is duidelijk te zien welke schadelijke gevolgen deze ongerijpte cellen hebben. Waar gezonde, volgroeide dendritische cellen in staat zijn om killer T-cellen te activeren, doen de ongerijpte varianten precies het omgekeerde. Deze schakelen T-cellen uit waardoor het immuunsysteem machteloos wordt tegen de tumor. Een deel van Hato's onderzoek is erop gericht om dit inzicht te bevestigen, door niet alleen terug te kijken maar ook nieuwe patiënten te volgen. De trial waarin dit gebeurt loopt inmiddels in Nijmegen, maar omdat de respons over een langere periode moet worden bekeken, gaat het jaren duren voordat er een definitieve bevestiging komt.
 

Ideaalbeeld

Dat wil niet zeggen dat Hato niet al met een vervolgstap bezig is. Het doel is om het proces waarin ongerijpte dendritische cellen het afweersysteem uitschakelen te verstoren. ‘De vraag die we ons stellen is of we dat kunnen doen met al geregistreerde geneesmiddelen. In dat geval hoeven we namelijk niet 10 jaar of langer te wachten tot we een nieuw middel mogen gebruiken.’ Ook hier zijn de resultaten uit het lab veelbelovend. ‘We hebben al de eerste bewijzen gezien dat we met bepaalde chemotherapieën de onderdrukking van het afweersysteem kunnen voorkomen. Ongerijpte dendritische cellen zijn na blootstelling aan dat geneesmiddel niet langer in staat killer T-cellen te remmen. Weliswaar zien we dat alleen nog maar gebeuren in een schaaltje, maar het is wel precies wat we willen zien.’
 
Op basis van deze voorlopige resultaten heeft Stanley Hato een duidelijk ideaalbeeld voor ogen. ‘Tegen patiënten die hier in de toekomst binnenkomen willen we voorafgaand aan de behandeling met 95% zekerheid kunnen zeggen of dendritische celvaccinatie aan zal slaan of niet. Dat is heel belangrijk: je wilt mensen geen valse hoop geven en ze niet belasten met iets wat niet werkt maar wel heel duur is. Toch wil je patiënten bij wie die vaccinatie niet aan zou slaan wel iets kunnen bieden. Wij streven naar een voorbehandeling met middelen die ervoor zorgen dat de tumor gevoelig wordt voor een vaccinatie zodat we deze alsnog kunnen geven.’ Hato stelt dat het nog jaren zal duren voor zo'n combinatiehterapie beschikbaar is, maar hoopt in een in vervolgonderzoek klinische trials op te kunnen zetten om deze te ontwikkelen.
 

Stroomversnelling

Over de vraag of dergelijke combinaties van chemo- en immunotherapieën alleen geschikt zijn tegen melanoom is de Nijmeegse onderzoeker stellig: ‘Nee! We denken niet dat er op voorhand kankersoorten zijn die hiervoor niet gevoelig zijn.’ Net als Science is Hato bijzonder optimistisch over immunotherapie: ‘De nieuwe inzichten die we hebben in de werking en de effectiviteit ervan, de resultaten die ermee geboekt worden, bedrijven die erin gaan investeren, dat alles zorgt voor een stroomversnelling. Ik ben ervan overtuigd dat het geen 20 jaar meer duurt voordat immunotherapie de standaardbehandeling is tegen kanker.’
 
---
 

Dendritische cellen: knabbelen en proeven
Dendritische cellen zijn als het ware de verkenners van het menselijk afweersysteem, legt Hato uit. ‘Ze zwerven door het hele lichaam, knabbelen overal even aan en proeven of een cel normaal is of niet. Als er iets afwijkends wordt gevonden gaan de alarmbellen af. De dendritische cellen nemen het verdachte stukje van de afwijkende cel af, nemen dat mee naar de lymfeklieren en activeren daar andere cellen van het immuunsysteem. Deze 'killer T-cellen' moeten vervolgens de afwijking aanvallen en vernietigen.’ Bij de vaccinatietherapie zoals die in het Radboudumc wordt gegeven, worden dendritische cellen uit het lichaam van de patiënt gehaald. In het laboratorium worden ze vervolgens 'getraind' om tumorcellen te herkennen, waarna ze weer aan de patiënt worden toegediend.

In dit filmpje van het Radboudumc wordt uitgelegd hoe deze behandeling verloopt en vertelt een patiënt over zijn ervaringen.

 

Select the Component and add.
Close

Dossier

Naam: dr. S.V. (Stanleyson) Hato
Instituut: Radboudumc
Vakgebied: immunotherapie
Start project: 1 aug. 2013
Looptijd: 4 jaar
Financiering KWF: 619.700,- euro