Onderzoeker van de week: Marleen Kok

KWF.nl > Onderzoek > Dit onderzoek maken we mogelijk > Onderzoeker van de week: Marleen Kok

​Het bijzondere aan deze studie is dat we het effect hopen te verhogen door nivolumab te combineren met een lage dosering chemotherapie of bestraling.

Dr. Marleen Kok

Immunotherapie bij borstkanker

Zelfs als je de ontwikkelingen in het kankeronderzoek niet op de voet volgt, is de kans groot dat je hebt gehoord van immunotherapie. Deze behandelmethode geldt namelijk als een van de grootste doorbraken van de afgelopen tijd. Het uitgangspunt van immunotherapie is simpel: stimuleer het afweersysteem van de patiënt om kankercellen aan te vallen zoals het ook bacteriën, virussen en andere indringers te lijf gaat. Vooral bij melanoom en longkanker zijn er spectaculaire resultaten mee behaald, maar ook bij andere kankersoorten lijkt de therapie zich steeds vaker te bewijzen.

We hopen dat ook borstkankerpatiënten langer zullen leven door deze behandeling.

 
Rondom borstkanker blijft het echter opvallend stil. Marleen Kok, medisch oncoloog en onderzoeker bij het Antoni van Leeuwenhoek in Amsterdam, heeft daar wel een verklaring voor: “Bij borstkanker vindt waarschijnlijk minder interactie plaats tussen kankercellen en het afweersysteem. Hierdoor is de uitdaging groter om een vorm van immunotherapie te vinden die werkt bij een grote groep borstkankerpatiënten. Inmiddels is de techniek echter zo ver doorontwikkeld en geoptimaliseerd dat we denken dat sommige borstkankerpatiënten wel degelijk baat hebben van immunotherapie.” 

 

Triple negatieve borstkanker

Eén van de subgroepen waar Marleen veel van verwacht, is triple negatieve borstkanker, een agressieve borstkankervariant die jaarlijks zo’n 2.000 tot 3.000 vrouwen treft. Met steun van KWF hoopt Marleen bewijs te vinden voor haar aanname. “Omdat er bij triple negatieve borstkanker zo weinig behandelopties zijn en het vaak om jonge vrouwen gaat, is er dringend behoefte aan nieuwe behandelingen. Daar wil ik heel graag aan bijdragen.” 
 

Afweersysteem reactiveren

Die bijdrage bestaat uit een onderzoek naar het effect van nivolumab, een geneesmiddel dat het lichaam helpt om kankercellen te herkennen en aan te vallen. Dat lukt het afweersysteem lang niet altijd namelijk. Ten eerste omdat kankercellen trekjes vertonen van normale cellen (die met rust gelaten moeten worden), ten tweede omdat tumoren op gewiekste wijze onder de radar weten te blijven. Bijvoorbeeld door het eiwit PD1 te misbruiken. Marleen: “PD1 kun je zien als de aan- en uitknop van afweercellen. Kankercellen schakelen via PD1 de afweercellen uit waardoor ze niet hun werk kunnen doen. Met anti-PD1-middelen zoals nivolumab hef je deze blokkade op en kunnen de afweercellen de tumor weer het leven zuur maken. Bij melanoom en longkanker wordt deze therapie al toegepast. We hopen dat ook borstkankerpatiënten langer zullen leven door deze behandeling”. 
 
Met anti-PD1-middelen zoals nivolumab hef je de blokkade op en kunnen afweercellen de tumor weer het leven zuur maken. 


Lagere dosis chemotherapie

Marleen heeft niet de intentie om nivolumab in te zetten als laatste redmiddel voor patiënten die niet meer reageren op de standaardbehandeling: “Het bijzondere aan deze studie is dat we het effect hopen te verhogen door nivolumab te combineren met een lage dosering chemotherapie of bestraling. We denken dat de tumor daardoor nóg makkelijker ten prooi valt aan het afweersysteem.” Een lagere dosering voor meer effect, dat klinkt tegenstrijdig. Marleen legt het uit: “Chemotherapie vermindert de afweer van de patiënt, met name bij hoge doseringen. Je schakelt dus een deel van de natuurlijke bescherming uit. Maar uit laboratoriumstudies blijkt dat bij een lage dosering echter de ideale balans kan ontstaan tussen goede en slechte afweercellen. Een lage dosering zou het afweersysteem dus juist kunnen helpen: door de slechte afweercellen uit de tumor te verjagen en de kankercellen dusdanig aan te tasten dat ze beter worden herkend door het immuunsysteem.” 
 

Pionieren

Omdat er nog weinig onderzoek is gedaan naar het effect van nivolumab bij triple negatieve borstkanker, is de studie in eerste opzet kleinschalig: “We beginnen met 5 groepen van 10 patiënten. Elke groep krijgt een andere behandeling. Eén groep krijgt alleen nivolumab, één groep krijgt lage dosis bestraling plus nivolumab en de 3 overige groepen krijgen nivolumab plus een vorm van lage dosis chemotherapie. Op die manier hopen we een idee te krijgen hoe we nivolumab het beste kunnen combineren. Na die eerste 50 gaan we kijken wat de resultaten zijn en behandelen we nog eens 34 patiënten met de strategie die de gunstigste invloed lijkt te hebben op het afweersysteem. Geen groot aantal, maar het is dan ook een eerste verkenning. Met 84 patiënten hopen we een betrouwbaar eerste resultaat te kunnen neerzetten, waarop grotere studies kunnen voortborduren.”  
 

Gericht behandelen 

Zoals veel immunotherapeutische behandelingen is nivolumab schrikbarend duur: 80.000 tot 100.000 euro per patiënt per jaar. Het middel haalde eind 2015 zelfs het landelijke nieuws toen Zorginstituut Nederland de overheid adviseerde het middel niet te vergoeden voor patiënten met longkanker. Marleen is zich terdege bewust van dit soort financiële implicaties: “Het liefst wil je van tevoren kunnen zeggen of de behandeling zal aanslaan of niet. Dan hoef je die dure behandeling met soms ernstige bijwerkingen alleen maar te geven aan de mensen die er ook echt wat aan hebben. Daarom nemen we ook tumorweefsel af en prikken we bloed tijdens deze studie. We willen weten hoe de tumorcellen en het bloedbeeld eruitzien van mensen bij wie de behandeling werkt. Op die manier hopen we op den duur nauwkeurig te kunnen voorspellen wie baat bij de behandeling heeft.”

 

Select the Component and add.
Close

Dossier

​Naam: dr. M. (Marleen) Kok
Instituut: Antoni van Leeuwenhoek
Vakgebied: Medische oncologie
Start onderzoek: 1 juli 2016
Looptijd: 2 jaar
Financiering KWF: € 116.320,-

Nivolumab toch vergoed

De minister moest er persoonlijk voor onderhandelen, maar sinds 1 maart 2016 is nivolumab opgenomen in de basisverzekering voor mensen met longkanker. Melanoompatiënten kregen het middel al langer vergoed.
KWF en dure medicatie