Onderzoeker van de week: Joke den Haan

KWF.nl > Onderzoek > Dit onderzoek maken we mogelijk > Onderzoeker van de week: Joke den Haan

​Als je het afweersysteem op de juiste manier activeert, dan kan het kankercellen herkennen en doodmaken. Ook alvleesklierkanker.

Dr. Joke den Haan

​Vetblaasjesvaccin tegen alvleesklierkanker

Vaccinatie is één van de meest effectieve manieren om ziektes terug te dringen. Maar weinig medische toepassingen hebben zo’n impact op de wereldgezondheid gehad. Vooral infectieziektes zoals polio, mazelen en difterie lenen zich goed voor vaccinatie, maar ook steeds meer andere ziektes lijken ervoor in aanmerking te komen. Kanker bijvoorbeeld.

Dr. Joke den Haan, onderzoeker bij het VU Medisch Centrum, zet de eerste stappen op het gebied van een vaccin tegen alvleesklierkanker. Niet om te voorkomen dat mensen de ziekte krijgen, maar om patiënten met alvleesklierkanker mee te behandelen. Een therapeutisch vaccin zoals dat heet.
 

Verguisd en bejubeld

Vaccineren tegen kanker is niet nieuw. Al in 1891 spoot William Coley bacteriën in de tumor van patiënten. Hij hoopte dat het afweersysteem daardoor gealarmeerd zou raken en de tumor te lijf zou gaan. Coley kreeg echter weinig bijval en zijn ideeën raakten al gauw in de vergetelheid.

In de jaren ‘60 en ’70 vond een ommekeer plaats. Wetenschappers ontrafelden de structuur van antistoffen, slaagden erin ze na te maken en ontwikkelden ze tot kankerbehandeling. Ook ontdekte men dat het aloude tuberculosevaccin BCG effect had op blaaskanker.

Langzaam maar zeker raakten steeds meer wetenschappers overtuigd van de kracht van het afweersysteem en de potentie van vaccins. Tegelijk drong het besef door dat nog heel veel basiskennis ontbrak. Sindsdien heeft het onderzoek naar het afweersysteem een enorme vlucht genomen.

Van kennis naar kunde

Ook Joke den Haan heeft haar steentje bijgedragen aan het doorgronden van de menselijke afweer: “Ik ben in 1997 gepromoveerd op de afweerreactie na beenmergtransplantatie. Daarna heb ik 5 jaar in Amerika gezeten om te achterhalen hoe het afweersysteem nou eigenlijk geactiveerd wordt. Ik heb me dus jarenlang beziggehouden met fundamentele vraagstukken."

 Het probleem is dat kanker minder lichaamsvreemd is dan bijvoorbeeld een virus of bacterie.

Nu is de tijd rijp om daar de vruchten van te plukken: “De kennis die we hebben vergaard gaan we gebruiken om nieuwe vaccinatiestrategieën voor kanker te ontwikkelen.”
 

Leren (her)kennen

Vaccinatie berust op het inspuiten van een entstof. Dit is meestal een onschadelijke variant van de ziekte die bestreden moet worden. De entstof alarmeert het afweersysteem en leert het lichaam de indringer (her)kennen en opruimen.
 
Bij kankervaccins werkt dat niet anders, aldus dr. Den Haan: “Als je het afweersysteem op de juiste manier activeert, dan kan het kankercellen herkennen en doodmaken. Het probleem is dat kanker minder lichaamsvreemd is dan bijvoorbeeld een virus of bacterie. Het afweersysteem komt dus lang niet altijd in actie. Als je succesvol wil vaccineren, moet je niet alleen stukjes van de kanker aan het afweersysteem laten zien, maar ook extra alarmeringsstoffen toevoegen.”
 

Verstoppertje

Dat gaat ze proberen bij alvleesklierkanker, een kankersoort die goed onder de radar van het afweersysteem weet te blijven: “Bij alvleesklierkanker is het DNA van de tumorcellen veel minder beschadigd dan bij bijvoorbeeld melanoom, waar al wel een immunotherapie tegen is. Het afweersysteem ziet de tumor daardoor vaak over het hoofd. Wij denken dat als we het afweersysteem extra sterk activeren het wel degelijk alvleesklierkanker kan zien en bestrijden.”
 

Vetblaasjes vermomd als virus

Het geheim van het onderzoek is tweeledig. Ten eerste kiezen de onderzoekers een ongebruikelijke afweercel als doelwit: “De cel die wij willen activeren is vrij onbekend. Er wordt weinig onderzoek naar gedaan en niemand dacht eigenlijk dat hij belangrijk zou zijn. In ons vooronderzoek zagen wij echter dat deze afweercel een hele sterke afweerreactie kan opwekken.”
 
Wij gaan vetblaasjes maken waarin we stukjes kankereiwitten verpakken en andere alarmerende moleculen.
 
Maar hoe zet je die afweercel dan aan het werk als hij de kanker niet ziet? Den Haan verklapt de tweede truc: “Uit eerder onderzoek weten we dat deze afweercellen heel goed virussen kunnen herkennen. Wij gaan daarom vetblaasjes maken die op een virus lijken. In die vetblaasjes verpakken we dan stukjes kankereiwitten, maar ook andere alarmerende moleculen. Wij vermoeden dat als we dat inspuiten alle alarmbellen afgaan. En omdat het zo mooi ingepakt is, hopen we ook dat patiënten veel minder bijwerkingen hebben.”
 

Fan van het afweersysteem

Of dat gaat lukken, is in de wetenschap nooit met zekerheid te zeggen, maar aan Den Haan ligt het in elk geval niet: “Ik ben er dag en nacht mee bezig. Je moet voortdurend nadenken en afvragen of je het juiste aan het doen bent. Dat doe ik graag, want ik ben een enorme fan van het afweersysteem. Ik ben er heilig van overtuigd dat dat ontzettend veel power heeft. Ik vind het dus heel spannend om onze ideeën in de praktijk te brengen en te zien of het lukt. We doen ontzettend ons best. Dat geldt trouwens ook voor alle donateurs en vrijwilligers die dit onderzoek mogelijk hebben gemaakt en voor alle patiënten die bloed en tumormateriaal doneren. Daar wil ik ze bij dezen nog eens voor bedanken.”

Select the Component and add.
Close

Dossier

​Naam: dr. J.M.M. (Joke) den Haan
Instituut: VUmc Cancer Center
Vakgebied: Celbiologie & Immunologie
Start onderzoek: 1 sept. 2017
Looptijd: 3 jaar
Financiering KWF:  € 460.831,-