Onderzoekers van de week: Jan Hoeijmakers & Dik van Gent

KWF.nl > Onderzoek > Dit onderzoek maken we mogelijk > Onderzoekers van de week: Jan Hoeijmakers & Dik van Gent

​Dit onderzoek is echt teamwork en de doorbraak is het resultaat van goede internationale samenwerking

Prof. dr. Jan Hoeijmakers

Reparatie van kankercellen onmogelijk maken

In de 50e editie van de Onderzoeker van de week staat de schijnwerper niet op één, maar op twee onderzoekers gericht. Prof. dr. Jan Hoeijmakers en dr. Dik van Gent van het Erasmus MC te Rotterdam leidden de afgelopen jaren het Europese consortium ‘DDResponse’, dat heeft bijgedragen aan een echte doorbraak in de behandeling van borst- en eierstokkanker. Desondanks hebben zij bescheidenheid hoog in het vaandel staan: ‘Dit onderzoek is echt teamwork en de doorbraak is het resultaat van goede internationale samenwerking.’

Dat de wegen van de wetenschap soms ondoorgrondelijk zijn, blijkt wel uit de wijze waarop deze behandeling tot stand is gekomen. Wat decennia geleden begon als een onderzoek naar DNA-schade en de manieren waarop cellen dit konden herstellen, leek eerst vooral een zuiver wetenschappelijke interesse te zijn. Na vele jaren onderzoek, onder andere gesteund door het KWF en DDResponse, blijkt dit nu hele spannende mogelijkheden op te leveren voor kankerbehandeling. En wel in die mate dat autoriteiten in de EU (en een dag later de VS) door veelbelovende resultaten in patiëntenstudies vervroegd toestemming hebben gegeven voor vrijgave van het medicijn, wat betekent dat het binnenkort beschikbaar is. De klinische studie met het medicijn, die in Nederland wordt gecoördineerd door het Antoni van Leeuwenhoek, wordt op dit moment afgerond.
Het medicijn helpt heel precies als een 'magic bullet' tegen de tumorcellen.
 

De ontsnappingsroute blokkeren

Jan Hoeijmakers legt uit wie van de behandeling zullen profiteren: ‘Het nieuwe medicijn is bijzonder effectief tegen tumoren waarin het zogenaamde BRCA-eiwit door een mutatie defect is. Dit is bij ongeveer 1 op de 10 patiënten met borst- of eierstokkanker het geval. Dat lijkt niet veel, maar omdat het de meest voorkomende vorm van kanker bij vrouwen betreft, gaat het in absolute aantallen om 1.000 patiënten per jaar. Door jarenlang onderzoek weten we wat er precies misgaat voor deze subgroep van patiënten en hoe dit nieuwe medicijn heel precies als een ‘magic bullet’ helpt tegen de tumorcellen.’

Het BRCA-eiwit helpt in gezonde lichaamscellen schade aan DNA te repareren. Tumorcellen met een defect BRCA-eiwit zijn voor hun reparaties aangewezen op een andere klusjesman, het PARP-eiwit. Dik van Gent legt uit dat het medicijn deze PARP-route blokkeert: 'Tumorcellen zijn daardoor niet meer in staat schade te repareren en sterven af.' 

In de figuur bovenaan de pagina is te zien hoe dat eruit ziet: links zijn tumorcellen te zien met een normaal BRCA-eiwit. Rechts tumorcellen met een gemuteerd BRCA-eiwit. Na behandeling sterven alleen aan de rechterkant tumorcellen af (gemarkeerd met pijlen).  
 
Deze manier van behandelen biedt veel voordelen. Jan Hoeijmakers: ‘Veel patiënten met deze mutatie kunnen niet afdoende behandeld worden met de huidige methoden, terwijl ze er wel veel nadelige bijwerkingen van ondervinden. Met dit nieuwe medicijn kan voor deze patiënten een alternatieve werkzame behandeling worden geboden die bovendien veel minder belastend is.’

Tumor in een kweekbakje

Naast hun bijdrage aan het ontrafelen van het mechanisme achter de behandeling, ontwikkelden de Rotterdamse onderzoekers een techniek waarmee zij een tumorbiopt in leven kunnen houden in een kweekbakje. Door vooraf te testen op zo'n 'opgekweekte tumor' kunnen de patiënten worden uitgeselecteerd die baat hebben bij de PARP-remmers. Een belangrijke stap richting personalized medicine, het afstemmen van behandelingen op de individuele patiënt.   
 
De volgende uitdaging wordt om deze effectiviteitstest toegankelijk te maken voor steeds meer patiënten. Jan Hoeijmakers: ‘Op dit moment is er onvoldoende capaciteit om alle patiënten die in aanmerking zouden komen voor de nieuwe behandeling te screenen. Dankzij een Alpe d’HuZes subsidie die het KWF toekende aan onderzoekers in Rotterdam, Leiden, Amsterdam en Groningen kunnen we verkennen hoe we de toepasbaarheid kunnen vergroten.’
 

De sluipmoordenaar verslaan

De onderzoekers zijn allebei gebrand op het verslaan van kanker. Jan Hoeijmakers: ‘Kanker is één van de meest aangrijpende en slopende ziekten, die bovendien onaangekondigd toeslaat als een dief in de nacht. Ik wil er alles aan doen om te helpen deze ziekte te voorkomen, vroeg op te sporen en te genezen. We moeten deze sluipmoordenaar verslaan.’
 
Ons lichaam zit zo ingenieus in elkaar.
 
Dik van Gent vult aan: ‘Het heeft mij altijd enorm geboeid hoe de moleculaire basis van het leven in elkaar zit. Ons lichaam zit zo ingenieus in elkaar. En nu blijkt dat die gedetailleerde kennis ook nog een prachtige mogelijkheid oplevert om een de behandeling van kanker enorm te verbeteren. Ik vind het heel mooi dat mijn onderzoek, wat ik zelf heel interessant vind, zo ook nog heel relevant voor de maatschappij blijkt te zijn.’

Select the Component and add.
Close

Meer onderzoekers

​Benieuwd wie er nog meer Onderzoeker van de week zijn geweest?
Bekijk het archief