Onderzoeker van de week: Sjaak Neefjes

KWF.nl > Onderzoek > Dit onderzoek maken we mogelijk > Onderzoeker van de week: Sjaak Neefjes
Een salmonella bacterie onder de microscoop

Van jongs af aan ben ik gefascineerd door de microscopische wereld.

Prof. dr. Sjaak Neefjes

Salmonella-bacterie medeveroorzaker galblaaskanker

Kanker wordt soms veroorzaakt door een virus. Een bekend voorbeeld is dat van HPV (humaan papillomavirus) en baarmoederhalskanker. Over de rol van bacteriën bij het ontstaan van kanker is echter minder bekend. Er zijn wel vermoedens dat bacteriën kanker kunnen veroorzaken, maar het harde biologische bewijs hiervoor ontbrak. De onderzoeksgroep van prof. dr. Sjaak Neefjes van het Antoni van Leeuwenhoek levert nu voor het eerst zulk hard bewijs. Zijn groep toonde aan dat de bacterie Salmonella typhi betrokken is bij het ontstaan van galblaaskanker. Hun resultaten verschenen op 28 mei in het wetenschappelijke tijdschrift Cell Host & Microbe
 
Galblaaskanker is in ons land vrij zeldzaam. Maar in India en Pakistan komt het wel vaak voor. Elk jaar krijgen zo’n 300.000 mensen in deze landen te maken met de ziekte. En er is nog een aandoening die in deze landen veel vaker voorkomt dan in Nederland: buiktyfus. Deze besmettelijke ziekte wordt veroorzaakt door de bacterie Salmonella typhi. Een klein deel van de mensen die ermee besmet wordt, krijgt een chronische infectie waarbij de bacterie zich nestelt in hun galblaas. Zelf hebben ze hier niet per se last van, maar mensen met zo’n chronische tyfusinfectie kunnen wel anderen besmetten. En: ze blijken zelf een sterk verhoogde kans te hebben op galblaaskanker.
 
Kankeronderzoekers vermoeden daarom al een tijdje dat het grote aantal gevallen van galblaaskanker in India en Pakistan te maken heeft met deze bacterie. De onderzoeksgroep van Sjaak Neefjes heeft nu aangetoond dat infectie met Salmonellabacteriën inderdaad een gewone cel in kankercellen kan veranderen.
 

Tumoren uit India en Nederland vergelijken

Een belangrijk deel van het onderzoek werd uitgevoerd door Neefjes’ postdoc Tiziana Scanu. De onderzoekers wisten galblaastumorweefsel uit India te bemachtigen om dat te onderzoeken. Scanu en Neefjes vergeleken de eigenschappen van galblaastumoren uit India met die uit Nederland. Daarbij zagen ze duidelijke genetische verschillen tussen de tumoren uit de twee landen. Dat wijst erop dat de tumoren op een andere manier zijn ontstaan. Ook vonden ze in vrijwel alle uit India afkomstige tumormonsters DNA van de Salmonella typhi-bacterie. In de galblaastumoren uit Nederland zat dit bacterie-DNA niet.
 
Salmonella-bacterie kan gewone cel veranderen in kankercel.
 
Extra bewijs dus voor het idee dat de bacterie iets met de galblaastumoren uit India te maken had. Om het mechanisme achter dit verband uit te pluizen, deden de onderzoekers verschillende proeven. Ze ontdekten dat de Salmonellabacterie eiwitten in de galblaascellen injecteert die de menselijke cel dwingen om de bacterie op te nemen en in de cel te laten groeien. Op zichzelf leidt dit niet tot kanker. Maar, zo ontdekten Neefjes en Scanu, als er al bepaalde DNA-mutaties in de cel aanwezig zijn, kan de manipulatie van de cel door de bacterie hét zetje zijn dat de cel verandert in een kankercel. Kanker is dan een consequentie van het feit dat de bacterie Salmonella graag cellen infecteert om te groeien.
 

Vervolgonderzoek in Nederland?

Salmonella typhi komt in ons land niet veel voor, maar andere Salmonellavarianten wel. Via de proeven in zijn lab ontdekte Neefjes dat Salmonella typhimurium, een bacterie die voedselvergiftiging veroorzaakt, kan bijdragen aan de vorming van darmkanker. Neefjes: ‘Dat heeft me aan het denken gezet; zou het kunnen dat er een verband is tussen voedselbesmetting met deze Salmonellabacterie en darmkanker? Daar is op dit moment geen bewijs voor, en er zijn natuurlijk vele mogelijke oorzaken van darmkanker. Maar misschien draagt Salmonella hier ook wel aan bij. Dat wil ik nu gaan onderzoeken; want als dit verband er is, kan mogelijk met nog striktere maatregelen tegen Salmonella een deel van de darmkankers voorkomen worden.'
 
En voor wat betreft de hoge incidentie van galblaaskanker in India en Pakistan: dit onderzoek biedt een belangrijke aanwijzing voor hoe dit probleem kan worden aangepakt. Het op tijd behandelen van tyfusslachtoffers met antibiotica, vaccinatieprogramma’s en sanitaire verbeteringen zouden in deze landen heel wat kankerslachtoffers kunnen voorkomen.
 

Fascinerende microwereld

Dat streven is ook wat Neefjes  drijft als kankeronderzoeker: ‘Toen ik klein was las ik Erik of het Kleine Insectenboek van Godfried Bomans en raakte gefascineerd door de microscopische wereld. Op de middelbare school leerde ik de virussen kennen die nog kleiner dan insecten en nog onbekender waren (en spannend). Ik wilde eigenlijk die wereld bestuderen en ben dit – via een studie Scheikunde – gaan doen. Ik ben gedreven door kankeronderzoek vanaf het moment dat de moeder van een vriend hieraan overleed. Dit heeft mij toen (en nog steeds) enorm geraakt.’

Select the Component and add.
Close

Dossier

​Naam: prof. dr. J.J.C. (Sjaak) Neefjes
Instituut: Antoni van Leeuwenhoek
Vakgebied: Celbiologie
Start project: 1 september 2013
Looptijd: 4 jaar
Financiering KWF: 550.800,- euro

Meer onderzoekers

​Benieuwd wie nog meer Onderzoeker van de Week is geweest?
Bekijk het archief