Kanker begrijpen

KWF.nl > Onderzoek > Oncode Institute > Kanker begrijpen
De puzzel van kanker oplossen

​We weten steeds beter wat nodig is om vooruit te komen."

Prof. Anton Berns

Een complexe puzzel

Dankzij wetenschappelijk onderzoek is al heel veel bekend over kanker en overleven patiënten gemiddeld steeds langer. Toch begrijpen we nog te weinig van de ziekte om alle patiënten te kunnen helpen. Meer fundamenteel begrip van kanker is noodzakelijk om verder te komen.

Fundamenteel onderzoek

Veel doorbraken in het kankeronderzoek komen voort uit fundamentele wetenschap. ​Zonder begrip van het afweersysteem was immunotherapie bijvoorbeeld nog steeds sciencefiction geweest. Oncode Institute richt zich primair op de fundamentele moleculaire oncologie. Dit levert kennis op die van belang is voor de behandeling van álle vormen van kanker. De gebieden waar Nederlandse onderzoekers in uitblinken en waar de meeste kansen liggen voor de vertaling naar de patiënt zijn opgenomen in de strategie van Oncode Institute.

Onderzoeksthema's

Binnen Oncode Institute zijn 6 onderzoeksthema's gedefinieerd:
 

  1. Technologie (Hans Bos)
  2. Tumorgroei en resistentie (Jan Paul Medema)
  3. Tumorsignalering (Madelon Maurice)
  4. Genetische instabiliteit (Geert Kops)
  5. Gepersonaliseerde behandelingen (René Bernards)
  6. Immunotherapie (Karin de Visser)
     

1. Technologie (Hans Bos)

Nieuwe technologie staat aan de basis van nieuwe ontdekkingen. Dat geldt zeker voor kankeronderzoek, waar de ontwikkelingen zich in de afgelopen jaren in rap tempo hebben opgevolgd. Oncode Institute zorgt ervoor dat nu een grote groep wetenschappers de beschikking krijgt over de nieuwste technologieën om hun revolutionaire ideeën daadwerkelijk tot uitvoer te brengen.

Voorbeelden? Het is tegenwoordig mogelijk om complexe biochemische processen in slechts 1 cel in het kleinste detail te bestuderen. Dit kan o.a. met real-time imaging en super resolution imaging. Ook de Nobelprijswinnende cryo-elektronenmicroscoop staat de onderzoekers ter beschikking.

Verder kan men met geavanceerde genetische technieken het complete DNA van een kankercel aflezen en bepalen waar de zwakke plek zit. Een nieuwe kweekmethode stelt onderzoekers in staat om kleine 3D-minitumoren te kweken ('organoids') waarop ze behandelingen kunnen testen. En complexe bio-informaticasystemen herkennen patronen in de grote hoeveelheid data die onderzoek oplevert, en bundelt deze tot nieuwe modellen. En wat te denken van CRISPR-CAS9, een revolutionaire techniek waarmee het DNA opengeknipt en heel precies gemodificeerd kan worden.

2. Tumorgroei en resistentie (Jan Paul Medema)

Een belangrijk obstakel in de behandeling van kanker, is dat tumoren ongevoelig kunnen worden voor de behandeling. De kankercellen zijn dan ‘resistent’. Het komt geregeld voor dat een behandeling de tumor tot wel 99% vernietigt. Maar juist die één procent van de tumor die resistent is, groeit na verloop van tijd zonder genade uit tot nieuwe tumor. Een tumor waar dan geen behandeling meer tegen mogelijk is.

In deze onderzoekslijn speuren onderzoekers het complete DNA van kankercellen af. In dat DNA hopen ze aanwijzingen te vinden: hoe veranderen kankercellen tijdens de behandeling en wanneer hebben ze daar voordeel van?

Deze aanpak moet leiden tot nieuwe combinatiebehandelingen die deze resistentie kunnen omzeilen.

3. Tumorsignalering (Madelon Maurice)

Hoe verloopt de in- en externe communicatie van lichaamscellen? Wat gebeurt er als die communicatie verstoord raakt? Welke rol speelt dat bij kanker en is dat te beïnvloeden met medicijnen? Deze kernvragen hopen de onderzoekers te beantwoorden in thema 3 van Oncode Institute.

In en buiten lichaamscellen vinden allerlei biologische processen plaats die cellen in staat stellen om bepaalde functies uit te oefenen (bijv. celdeling). Zo’n opeenvolging van moleculaire processen en signalen heet een signaleringsroute of signaleringsnetwerk. Bij kanker zijn die vaak verstoord. Dat ontregelt belangrijke celfuncties.

De wetenschappers van Oncode Institute gaan deze signaleringsnetwerken nauwgezet bestuderen om aangrijpingspunten te vinden voor (nieuwe of bestaande) medicijnen. Een van de aandachtspunten is de manier waarop kanker(stam)cellen en hun nabije omgeving met elkaar communiceren.

Een andere onderzoeksvraag betreft tumorheterogeniteit: het verschijnsel dat kankercellen binnen één en dezelfde tumor verschillende DNA-afwijkingen hebben en verschillende functies uitoefenen. De onderzoekers willen weten hoe kankercellen zich onderling verschillend gaan gedragen wanneer de tumor groeit of ongevoelig wordt voor behandeling (resistentie). Dat laatste is voor de patiënt erg relevant omdat resistentie vaak leidt tot terugkeer van de tumor.

4. Genetische instabiliteit (Geert Kops)

Elke keer dat een cel in ons lichaam zich deelt, kopieert het DNA zichzelf zodat de nieuwe cel over dezelfde genetische informatie beschikt. Daar gaat wel eens wat bij fout. Daardoor kan genetische instabiliteit optreden: dan zijn er te veel fouten in het DNA. En dan kan kanker ontstaan.

In deze onderzoekslijn staat deze instabiliteit centraal. Wat zorgt ervoor dat er fouten in het DNA komen en hoe draagt dat bij aan de ontwikkeling van kanker? En is het mogelijk om dat nadeel om te draaien tot een voordeel? Wanneer kankercellen genetisch té instabiel worden, kunnen ze immers niet overleven.

Onderzoek binnen dit thema richt zich op het ontrafelen van genetische instabiliteit. Wat zijn oorzaken van deze instabiliteit? Hoe draagt dat bij aan de ontwikkeling van kanker? En is het mogelijk om genetische instabiliteit ten gunste van de patiënt te gebruiken, bijvoorbeeld voor een behandeling op maat?

5. Gepersonaliseerde behandelingen (René Bernards)

Behandeling op maat (personalized medicine) is een relatief nieuwe ontwikkeling waarbij patiënten op basis van de DNA-kenmerken van hun tumor de best werkende behandeling krijgen aangemeten. Een soort streepjescode waaraan de optimale therapie is af te lezen.

De uitdaging is om al die streepjescodes in kaart te brengen en te doorgronden: welke DNA-fouten zijn er, welk effect hebben die op de kankercel en hoe zijn ze met geneesmiddelen het beste aan te pakken? In dit Oncode Institute-thema wordt dit op grote schaal onderzocht.

Er wordt veel verwacht van geneesmiddelcombinaties. Eén middel blijkt namelijk vaak niet effectief (genoeg), maar de combinatie met een tweede kan de kankercel de genadeklap toebrengen. Om tot de beste combinaties te komen gaat men het werkingsmechanisme en het aangrijpingspunt van zowel bestaande als nieuwe geneesmiddelen tot in het kleinste detail bestuderen.

Uitgangspunt zijn combinaties die zo min mogelijk bijwerkingen geven. Een ander doel is begrijpen hoe het komt dat sommige kankercellen ongevoelig (resistent) worden voor de behandeling. Een onderzoeksvraag die daarmee samenhangt is of kankercellen (weer) vatbaar zijn te maken voor de behandeling.

6. Immunotherapie (Karin de Visser)

​Immunotherapie is een relatief nieuwe behandelmethode die het natuurlijke afweersysteem van de patiënt helpt om kankercellen zelf op te ruimen. In feite net zoals het bacteriën, virussen en andere indringers onschadelijk maakt. De behandeling is uniek omdat de tumor niet rechtstreeks (zoals bij chemotherapie, bestraling en chirurgie), maar indirect bestreden wordt.

Immunotherapie maakt een stormachtige ontwikkeling door en leidt bij een deel van de patiënten tot een aanzienlijke levenswinst. Een grote puzzel is nog waarom het niet bij iedereen werkt. Er is daarom grote behoefte om te kunnen bepalen óf, en zo ja welke vorm van immunotherapie het meest geschikt is voor welke patiënt. Dat vereist diepgaand inzicht in (de werking van) het afweersysteem.

Binnen dit thema gaat men daarom nauwgezet onderzoeken hoe het afweersysteem gereguleerd wordt en wanneer het wel en niet zijn werk doet. Daarbij kijkt men niet alleen naar de rechtstreekse wisselwerking tussen kankercel en afweercel, maar ook naar omgevingsfactoren zoals stofwisselingsprocessen en het microbioom (het geheel van micro-organismen in het lichaam).

Select the Component and add.
Close

Onderzoeksthema's

Meer weten over de 6 mooie onderzoeksthema's? Lees dan de volledige (Engelstalige) versie uit het strategisch plan.