Dr. Sanne Schagen

KWF.nl > Onderzoek > Koningin Wilhelmina Onderzoeksprijs > Dr. Sanne Schagen

​Als klinisch neuropsycholoog zie ik in de praktijk de consequenties van veranderd cognitief functioneren bij patiënten.

Dr. Sanne Schagen

Winnaar KWO-prijs 2015

​Haar wetenschappelijke carrière bij het Antoni van Leeuwenhoek begon 20 jaar geleden, vlak nadat ze was afgestudeerd. In de jaren die volgden stond ze aan de basis van een heel nieuw onderzoeksveld, dat zich richt op cognitieve problematiek na kankerbehandeling bij patiënten waarbij de ziekte zich niet in het hoofd bevindt. Nu krijgt dr. Sanne Schagen met de KWO-prijs (en de bijbehorende onderzoeksfinanciering van 2 miljoen euro) de kans om een aantal belangrijke openstaande vragen op te lossen: welke patiënten lopen een verhoogd risico op cognitieve klachten, waar komen die klachten vandaan en hoe kunnen we ze verminderen? 

“Cognitieve klachten zijn klachten zoals geheugen en concentratieproblemen”, verduidelijkt Schagen. “Denk aan patiënten die terugkeren naar het werk. Voor sommigen gaan vergaderingen te snel, ze vergeten dingen. Dat kan veel impact hebben, zeker als je onder hoge druk werkt. De cognitieve problemen zijn doorgaans mild, maar het is een wel een lastige klacht, ook omdat hij niet zichtbaar is. Collega’s zeggen ‘wat zie je er goed uit’, maar toch voel je dat je niet meer helemaal functioneert zoals vanouds.”
 
Het is belangrijk om aan te kunnen geven welke patiënten kwetsbaar zijn, omdat daar dan in de toekomst eventueel de behandeling op afgestemd kan worden.
 
“Jaren geleden deden verpleegkundigen in het Antoni van Leeuwenhoek de observatie dat een aantal patiënten die met hoge dosis chemotherapie waren behandeld last kregen van cognitieve klachten”, blikt ze terug. “Frits van Dam, de psycholoog in het AVL, is hier onderzoek naar gaan doen. Na een half jaar ben ik erbij gekomen, net afgestudeerd. Het onderzoek leverde steeds nieuwe vragen op. We zijn er in de loop van de jaren achter gekomen dat veel mensen te maken kunnen hebben met deze klachten en dat deze veel verschillende oorzaken hebben. Sommige mensen hebben alleen tijdens de behandeling last, anderen 5 jaar of zelfs 10 jaar later nog, maar dit is gelukkig een veel kleinere groep. Er staan dus nog veel vragen open. Naast onderzoeker ben ik ook klinisch neuropsycholoog en zie ik dus in de praktijk de consequenties van veranderd cognitief functioneren bij patiënten. Dat motiveert mij om ze te helpen: persoonlijk, of met wetenschappelijk onderzoek. Zo krijg ik vaak de vraag van patiënten hoe groot de kans is dat ze deze klachten krijgen en wat ze eraan kunnen doen.”
 
 

Opbouw van het KWO-onderzoek

Dat zijn precies de belangrijkste vragen die Schagen de komende 6 jaar in dit KWO-onderzoek wil gaan beantwoorden. Het onderzoek is ruwweg in 3 grote thema’s op te splitsen.
 

1. Vaststellen wie kwetsbaar is voor cognitieve klachten na kankerbehandeling

“We weten dat gelukkig lang niet elke patiënt te maken krijgt met cognitieve problemen. Maar we zijn nog nooit in staat geweest om consistent te voorspellen wie wel of niet problemen gaat krijgen. Dat komt ook omdat veel onderzoeken maar kleine groepjes patiënten betreffen. Als je 100 patiënten hebt, waarvan maar een deel klachten krijgt en je vervolgens ook nog eens subgroepen wil gaan vergelijken, zoals verschillende soorten behandelingen die ze hebben gehad, verschillende leeftijden, levensstijl… Je kan op je vingers natellen dat dat niet goed mogelijk is. We hebben dus veel meer patiënten nodig om dat goed te kunnen onderzoeken.”
Het is belangrijk om aan te kunnen geven welke patiënten kwetsbaar zijn, omdat daar dan in de toekomst eventueel de behandeling op afgestemd kan worden.
 
Schagen: “De meeste behandelingen zijn in het kader van genezing gewoon nodig . Maar het kan ook voorkomen dat de verwachte winst voor de patiënt maar heel beperkt is. Als dat niet opweegt tegen de bijwerkingen, dan kunnen de arts en de patiënt daarover in gesprek gaan.” Goede voorlichting over mogelijke bijwerkingen, waaronder cognitieve bijwerkingen, is dus heel belangrijk. Net als het bespreken van de mogelijkheden, mochten dergelijke klachten ontstaan, om deze het hoofd te bieden of te verminderen.
 

2. Fundamenteel onderzoek: hoe beïnvloedt behandeling het brein?

“Kankerbehandeling kan op verschillende manieren het brein beïnvloeden. Er zijn stoffen waarvan we vroeger dachten dat ze niet door de bloed-hersenbarrière konden, maar die toch de hersenen weten te bereiken. Ook zijn er behandelingen die indirect, via bijvoorbeeld disregulatie van het immuunsysteem, het brein beïnvloeden. We weten nu dat er niet één mechanisme is, maar meerdere. Op het moment dat je weet wat het mechanisme is, kan je veel specifieker een interventie ontwikkelen.”
 
Daarbij zal Schagen ook nieuwe paden inslaan, door niet alleen te kijken naar de effecten van chemotherapie op het brein, maar ook naar de invloed van hormonale therapie. “Dat is nog maar weinig gedaan in de wereld, terwijl het wel veel gegeven wordt. Je hebt bovendien de keuze uit verschillende middelen die qua effectiviteit vrij dicht bij elkaar liggen, maar die qua bijwerkingen misschien wel wat meer uit elkaar liggen. Dan kan je op een andere manier begeleiden in de keuze van de behandeling.”
 

3. Ontwikkelen en testen van interventies

“Een van de meest gestelde vragen is: ‘Kan ik er wat aan doen? Ook bij voorbaat al?’ Er is veel onderzoek gaande, ook naar medicatie. Sommige farmaceutische middelen doen het best goed op dierniveau, maar in studies met mensen valt het resultaat toch vaak tegen. Ook blijven effectieve medicijnen nog wel eens hangen in de dierproeffase. We willen die aanknopingspunten uit preklinisch onderzoek verder brengen, bij de patiënt. Daarnaast weten we dat gedragsmatige interventies ook heel goed werken. Denk aan het aanleren en toepassen van geheugenstrategieën. Die willen we toegankelijker maken voor kankerpatiënten.”
 
Daarbij begint de onderzoeker niet op nul. “Dankzij steun van KWF hebben we in eerder onderzoek al cognitieve tests ontwikkeld. Online, je hoeft er niet voor naar het ziekenhuis. In die tests proberen we cognitieve functies te onderzoeken met puzzels, dat je iets moet oplossen, of onthouden dat later wordt teruggevraagd. We zijn er al ver mee, maar we willen het in dit onderzoek verder optimaliseren. Met een online test kunnen we grote groepen mensen bereiken. We werken bijvoorbeeld ook samen met ziekenhuizen in Amerika, zodat we meer gegevens kunnen verzamelen.”
 
Dat zo'n bedrag wordt besteed voor de kwaliteit van leven van patiënten vind ik enorm motiverend voor de hele psychosociale oncologie.
 
Dan rest nog de vraag wat je zelf vooraf zou kunnen doen om cognitieve bijwerkingen van therapie tegen te gaan. “Het heeft geen zin om kort van tevoren als een bezetene met je hersens bezig te gaan. Dat werkt alleen maar tegen je, als je je heel erg gaat focussen op een mogelijke bijwerking van behandeling”, waarschuwt Schagen. “Maar er bestaat wel zoiets als een gezonde cognitieve levensstijl. Er mag wel wat meer aandacht zijn voor fit cognitief oud worden. Dat maakt dat je brein soms beter in staat is om bepaalde aandoeningen op te vangen.”
 

Een betere kwaliteit van leven voor patiënten

Door deze onderzoeksvragen te beantwoorden denkt Schagen een wezenlijke bijdrage te leveren aan de kwaliteit van leven van patiënten. “Ik hoop dat we patiënten in het dagelijks leven kunnen helpen om zich minder zorgen te maken over die klachten, dat we die klachten beter begrijpen en beter aan kunnen pakken, zodat we toekomstige behandelingen zo min mogelijk cognitief belastend kunnen krijgen.”
 
KWF vindt kwaliteit van leven erg belangrijk en heeft dit ook geformaliseerd in haar missiedoelen (minder kanker, meer genezing en een betere kwaliteit van leven). Door de toegenomen behandelmogelijkheden overleven patiënten de ziekte steeds langer, waardoor er meer oog is voor het leven ná kanker. Tot vreugde van Schagen: “Ik ben KWF heel dankbaar. Psychosociaal onderzoek staat in de missiedoelen en dat zo’n bedrag dan ook daadwerkelijk wordt besteed aan verbetering van kwaliteit van leven van patiënten… Dat vind ik enorm motiverend voor de hele psychosociale oncologie. Een belangrijke boodschap die KWF uitzendt.”
 
 
Ook professor Ruud Delwel (Erasmus MC) ontving dit jaar een KWO-prijs, voor zijn onderzoek naar het ontstaan van leukemie. Zijn verhaal kun je
hier lezen.

Select the Component and add.
Close

Dossier

​Naam: dr. S.B. (Sanne) Schagen
Instituut: Antonie van Leeuwenhoek
Vakgebied: Neuropsychologie
Start project: 1 januari 2017
Looptijd: 6 jaar
Financiering KWF: 2 miljoen euro