Prof. dr. Ruud Delwel

KWF.nl > Onderzoek > Koningin Wilhelmina Onderzoeksprijs > Prof. dr. Ruud Delwel

​Als je ergens iets aan wil doen, moet je het eerst goed begrijpen

Prof. dr. Ruud Delwel

Winnaar KWO-prijs 2015

​Prof. Ruud Delwel en dr. Sanne Schagen wonnen in 2015 de prestigieuze KWO-prijs. Aan deze prijs is een KWF-financiering verbonden van 2 miljoen euro. Delwel besteedt dit aan fundamenteel onderzoek naar acute myeloïde leukemie (AML); de meest voorkomende vorm van bloedkanker bij volwassenen.

Leukemie begrijpen 

Het kernwoord van zijn werk als fundamenteel onderzoeker is ‘begrijpen’. Delwel: “Mijn onderzoek gaat over de mechanismen die ten grondslag liggen aan het ontstaan en de ontwikkeling van leukemie. Als je ergens iets aan wil doen, moet je het eerst goed begrijpen. Als je een auto wil repareren, moet je eerst weten hoe deze in elkaar zit. Nu zijn auto’s door de mens zelf gemaakt. Dus als daar iets fout gaat, kun je er snel achter komen wat er mis is. Het menselijk lichaam hebben we niet zelf gemaakt. Er is nog zóveel onbegrepen. Daarom geloof ik echt in fundamenteel onderzoek. Je moet eerst goed de biologie van - in dit geval - een leukemiecel begrijpen, voordat je er gerichter iets aan kunt doen.”

Hoe ontstaat leukemie?

Wat we al wel begrijpen, is dat leukemie niet één ziekte is. Het is een groep van ziekten die er door de microscoop hetzelfde uitziet, legt Delwel uit. “Het verschil tussen de subtypen zit in de genetische achtergrond. Daarmee bedoel ik niet erfelijke afwijkingen, maar afwijkingen die tijdens het leven optreden in het DNA van een beenmergcel. Zo’n cel groeit dan niet meer uit tot een functionele bloedcel, maar kan gaan woekeren. Bij de één levert dat een vorm van AML op die relatief goed is te behandelen met chemotherapie, maar bij de ander is er meer nodig. De levensverwachting bij een ernstige variant waar wij onderzoek naar doen, is maximaal 2 jaar. Ik probeer al jaren deze ernstige vorm van leukemie te begrijpen. Want met de middelen die we nu hebben, kunnen we er weinig tegen doen.”

Ernstige vorm van AML begrijpen 

Delwel is verbonden aan de afdeling Hematologie van het Erasmus MC. De afgelopen jaren zijn er in zijn onderzoeksgroep al voorzichtige belangrijke sluiertipjes opgelicht van dit mechanisme. “Wat deze leukemie heeft, is een translocatie. Dat is een breuk in een bepaald chromosoom. Eerst wisten we niet wat er precies met deze breuk aan de hand was, maar nu weten we dat er in de buurt van die breuk een gen ligt dat niet aan hoort te staan, maar wél wordt aangezet in de zieke beenmergcellen. We wisten niet hoe het gen wordt aangezet. En als je het wil uitzetten, moet je eerst begrijpen waarom het is aangeschakeld.”
 
 

Hoe zetten we de schakelaar om?

De schuldigen die deze genen aan en uitzetten worden enhancers (Engels voor ‘versterkers’) genoemd. Zulke enhancers bestaan uit complexen van DNA en specifieke eiwitten die samen als een schakelaar fungeren en genen aan- of uitzetten. Door fouten, zoals bij de hierboven beschreven breuk, kan zo’n schakelaar niet goed functioneren. Dan wordt het een zogeheten ‘super-enhancer’ die de vooraf zo secuur geprogrammeerde lichtshow van het DNA verknalt en het ziekte gen niet meer wordt uitgezet. Met kanker als gevolg.
 
Deze schakelaar neemt een centrale plaats in binnen dit KWO-onderzoek. “Er lijken mogelijkheden te zijn om de schakelaar uit te zetten”, vertelt Delwel. “Maar we kennen het principe nog niet goed genoeg. Ik ga er alles aan doen om te begrijpen hoe de ‘super-enhancer’ werkt. En uiteindelijk hopen we een middel te vinden om die schakelaar uit te zetten.”

Gebruik maken van een databank

In een ander onderdeel van zijn KWO-onderzoek gaan Delwel en zijn team op zoek naar andere schakelaars bij andere vormen van AML. “Er zijn sterke aanwijzingen voor het bestaan van andere schakelaars die overactief zijn. In Rotterdam hebben we een grote databank met materiaal van patiënten met AML. Daarin kunnen we gericht in het DNA gaan zoeken naar deze mechanismen.”
 
De databank bevat naast klinische en genetische gegevens tienduizenden ampullen met leukemiecellen van patiënten. “In vergelijking met andere tumoren, zijn leukemiecellen makkelijk te verkrijgen. Met een simpele bloedafname en een aantal handelingen in het laboratorium heb je zuivere leukemiecellen te pakken, die je ook nog eens vitaal in kan vriezen. Daarom loopt leukemie vaak voorop in kankeronderzoek”, weet Delwel. “Veel kennis uit de leukemie-onderzoekswereld hielp bij het begrijpen van andere tumoren. Ik denk dat dat met ons onderzoek net zo is. Dit is niet alleen een leukemie-mechanisme, maar een kankermechanisme dat bij leukemie goed te onderzoeken is en bij andere vormen van kanker ook een rol zal spelen. Het zou geweldig zijn als mensen onze kennis kunnen gebruiken voor ander, verder onderzoek.”
 
Nu kan in 6 jaar waar men vroeger 20 jaar over deed.
 
De professor is realistisch over de te verwachten resultaten van zijn onderzoek. “Natuurlijk vind ik het prachtig als ik over 6 jaar precies weet hoe het in elkaar zit. Dat we het middel hebben en de patiënten kunnen helpen. Maar zo zit de praktijk niet altijd in elkaar. Ik vind het te gevaarlijk om doelen te stellen puur om mensen blij te maken. Wel gaan de ontwikkelingen sneller dan vroeger. Nu kan in 6 jaar waar men vroeger 20 jaar over deed. Uiteraard hoop ik dat we in deze 6 jaar de werking van de schakelaar kunnen ontrafelen en kandidaatmoleculen vinden die de schakelaar effectief kunnen attaqueren.”

KWO-prijs

De KWO-prijs, met het bijbehorende bedrag van 2 miljoen euro, geeft Delwel de kans om zijn onderzoek breder op te zetten en meer te kunnen investeren in technologie en mankracht. “Met dit geld kan ik een aantal goede onderzoekers aanstellen. Ik heb goede moleculair biologen nodig, goede analisten. Bio-informatici zijn tegenwoordig belangrijk: er worden zoveel data gegenereerd tegenwoordig. Je hebt mensen nodig die de data goed analyseren. Goede clinici zijn ook belangrijk, zeker als het ook goede onderzoekers zijn. Die kunnen makkelijk de vertaalslag maken naar de kliniek. Dankzij deze financiering kan ik de komende 6 jaar goede mensen aannemen.”

Het zwarte schaap van de familie

Na de blik in de toekomst blikt Delwel terug op het begin van zijn carrière. “Ik ben in Leiden als bioloog begonnen in de duinen, waar ik op m’n buik mieren lag te tellen. Ik ben gepassioneerd door biologie, maar werd uiteindelijk moleculair bioloog. Want ik begreep dat ik iets wilde doen wat ik mooi vind, maar wat ook nuttig is. Die twee dingen kan ik combineren in dit onderzoek.”
 
“Ik kom uit een arbeidersgezin in Rotterdam-Crooswijk. Ik ben een beetje het zwarte schaap van mijn mooie familie”, zegt hij met een lach. "De enige in die tijd die heeft doorgeleerd en naar de universiteit ging. Ik heb er op de middelbare school echt met de pet naar gegooid. Tot mijn natuurkundeleraar me wist te raken, waardoor ik helemaal ben omgekeerd en eindelijk ergens vol voor ging. Ik heb hem 33 jaar niet gezien, tot ik in 2007 telefoon kreeg van zijn vrouw. Ze vertelde me dat hij leed aan AML. Vier jaar later nam ik afscheid van hem. Als ik daaraan denk, doet me dat nog steeds wat.”

Select the Component and add.
Close

​​​​Dossier

​​Naam: prof. dr. H.R. (Ruud) Delwel
Instituut: Erasmus MC
Vakgebied: Hematologie
Start project: 1 januari 2017
Looptijd: 6 jaar
Financiering KWF: 2 miljoen euro