Prof. dr. Ruud Delwel

KWF.nl > Onderzoek > Koningin Wilhelmina Onderzoeksprijs > Prof. dr. Ruud Delwel

​Als je ergens iets aan wilt doen, zal je het eerst goed moeten begrijpen.

Prof. dr. Ruud Delwel

Winnaar KWO-prijs 2015

​Professor Ruud Delwel en dr. Sanne Schagen zijn dit jaar de winnaars van de prestigieuze KWO-prijswinnaars. Aan deze prijs is een financiering verbonden van 2 miljoen euro, die Delwel de komende 6 jaar zal besteden aan fundamenteel onderzoek naar acute myeloïde leukemie (AML): de meest voorkomende vorm van bloedkanker bij volwassenen.

Het kernwoord van zijn werk als fundamenteel onderzoeker is ‘begrijpen’. Delwel: “Mijn onderzoek gaat over de mechanismen die ten grondslag liggen aan het ontstaan en de ontwikkeling van leukemie. Als je ergens iets aan wilt doen, zal je het eerst goed moeten begrijpen. Als je een auto wilt repareren, moet je eerst weten hoe deze in elkaar zit. Nu zijn auto’s door de mens zelf gemaakt, dus als daar iets fout gaat kan je er ook snel achter komen wat er mis is en hoe je dat kunt oplossen. Het menselijk lichaam hebben we wat dat betreft niet zelf gemaakt. Er is nog zóveel onbegrepen. Daarom geloof ik ook echt in fundamenteel onderzoek. Je moet eerst heel goed de biologie van -in dit geval- een leukemiecel begrijpen, voordat je er gerichter iets aan kunt doen.”
 

Wat gaat er mis?

Wat we al wel begrijpen is dat leukemie niet één ziekte is. Het is een groep van ziekten die er door de microscoop hetzelfde uitzien, legt de onderzoeker uit. “We weten dat AML veel verschillende subtypen kent. Het verschil zit in genetische achtergrond. Daarmee bedoel ik niet erfelijke afwijkingen, maar afwijkingen die tijdens het leven optreden in het DNA van een beenmergcel. Zo’n cel groeit dan niet meer uit tot een functionele bloedcel, maar kan gaan woekeren. Bij de één levert dat een vorm van AML op die relatief goed te behandelen is met chemotherapie, maar bij de ander is meer nodig. De levensverwachting bij een ernstige variant waar wij onderzoek aan doen is maximaal 2 jaar. Ik zet me al jaren in om juist deze ernstige vorm van leukemie te begrijpen. We moéten het eerst begrijpen, want met de middelen die we nu hebben kunnen we er heel weinig tegen doen.”
 
Heel veel van de kennis uit de leukemie-onderzoekswereld heeft geholpen bij het begrijpen van processen in andere tumoren.
 
Delwel is verbonden aan de afdeling Hematologie van het Erasmus MC. De afgelopen jaren zijn er in zijn onderzoeksgroep al voorzichtige belangrijke sluiertipjes opgelicht van dit mechanisme. “Wat deze leukemie heeft is een translocatie, dat is een breuk in een bepaald chromosoom. Eerst wisten we niet wat er precies met deze breuk aan de hand was, maar nu weten we dat er in de buurt van die breuk een gen ligt dat niet aan hoort te staan, maar wél wordt aangezet in de zieke beenmergcellen. Door ons werk van de afgelopen jaren weten we dat dit gen de boosdoener is, maar we wisten niet hoe het gen aan wordt gezet. En als je het uit wil zetten, moet je dat wel eerst begrijpen waarom het is aangeschakeld.”
 
 

Super-enhancers

De schuldigen die deze genen aan en uitzetten worden enhancers (Engels voor ‘versterkers’) genoemd. Zulke enhancers bestaan uit complexen van DNA en specifieke eiwitten die samen als een soort schakelaar fungeren en genen aan- of uitzetten. Door fouten, zoals bij de hierboven beschreven breuk, kan zo’n schakelaar niet goed meer functioneren. Dan wordt het een zogeheten ‘super-enhancer’, die de vooraf zo secuur geprogrammeerde lichtshow van het DNA verknalt en het ziekte gen niet meer uit wordt gezet. Met kanker als gevolg.
 
Deze schakelaar neemt een centrale plaats in binnen dit KWO-onderzoek. “Er lijken mogelijkheden te zijn om de schakelaar uitzetten”, vertelt Delwel. “Maar we kennen het principe nog niet goed genoeg. Ik ga er alles aan doen om te begrijpen hoe de ‘super-enhancer’ werkt. En uiteindelijk hopen we een middel te vinden om echt die schakelaar uit te zetten. We hebben gezien dat het kan: er zijn wel wat middelen, maar die zijn veel te grof.”
 

Dankzij de patiënt

In een ander onderdeel van zijn KWO-onderzoek gaan Delwel en zijn team op zoek naar andere schakelaars bij andere vormen van AML. “Er zijn sterke aanwijzingen voor het bestaan van andere schakelaars die overactief zijn. In Rotterdam hebben we een ontzettend grote databank met materiaal van patiënten met AML. Daarin kunnen we heel gericht in het DNA gaan zoeken naar deze mechanismen.”
 
De databank bevat naast klinische en genetische gegevens tienduizenden ampullen met leukemiecellen van patiënten. “In vergelijking met andere tumoren, zijn leukemiecellen makkelijk te verkrijgen. Met een simpele bloedafname en een aantal handelingen in het laboratorium heb je hele zuivere leukemiecellen te pakken, die je ook nog eens vitaal in kan vriezen. Daarom loopt leukemie heel vaak voorop in kankeronderzoek”, weet Delwel. “Heel veel van de kennis uit de leukemie-onderzoekswereld heeft geholpen bij het begrijpen van processen in andere tumoren. Ik denk dat dat met ons onderzoek net zo is. Dit is niet alleen een leukemie-mechanisme, maar een kankermechanisme dat bij leukemie goed te onderzoeken is en bij andere vormen van kanker ook een rol zal spelen. Het zou geweldig zijn als mensen onze kennis kunnen gebruiken voor ander, verder onderzoek.”
 
Nu kan in 6 jaar waar men vroeger 20 jaar over deed.
 
De professor predikt realisme voor wat betreft de te verwachten toepassingen van zijn onderzoek. “Natuurlijk zou ik het prachtig vinden als ik over 6 jaar precies weet hoe het in elkaar zit, dat we het middel hebben en de patiënten kunnen helpen. Maar zo zit de praktijk niet altijd in elkaar. Ik vind het te gevaarlijk om doelen te stellen puur om mensen blij te maken. Wel gaan de ontwikkelingen veel sneller dan vroeger. Nu kan in 6 jaar waar men vroeger 20 jaar over deed. Uiteraard hoop ik dat we in deze 6 jaar de werking van de schakelaar kunnen ontrafelen en kandidaatmoleculen vinden die de schakelaar effectief kunnen attaqueren.”
 

KWO-prijs

De KWO-prijs, met het bijbehorende bedrag van 2 miljoen euro, geeft Delwel de kans om zijn onderzoek veel breder op te zetten en meer te kunnen investeren in technologie en mankracht.
 
“Met dit geld kan ik een aantal goede onderzoekers aanstellen. Ik heb goede moleculair biologen nodig, goede analisten. Bio-informatici zijn tegenwoordig heel belangrijk: er worden zoveel data gegenereerd tegenwoordig, je hebt mensen nodig die heel goed die data kunnen analyseren. Goede clinici zijn ook belangrijk, zeker als het ook goede onderzoekers zijn. Die kunnen makkelijk de vertaalslag maken naar de kliniek. Dankzij deze financiering kan ik de komende 6 jaar goede mensen aannemen.”
 

Het zwarte schaap van de familie

Na de blik in de toekomst blikt Delwel terug op het begin van zijn carrière. “Ik ben in Leiden als bioloog begonnen in de duinen, waar ik op m’n buik mieren lag te tellen. Ik ben gepassioneerd door biologie, maar ben uiteindelijk moleculair bioloog geworden. Want ik begreep dat ik iets wilde doen wat ik mooi vind, maar wat ook nuttig is. Die twee dingen heb ik kunnen combineren in dit onderzoek.”
 
“Ik kom uit een arbeidersgezin in Rotterdam-Crooswijk. Ik ben een beetje het zwarte schaap van mijn mooie familie”, zegt hij met een lach. "De enige in die tijd die heeft doorgeleerd en naar de universiteit is gegaan. Ik heb er op de middelbare school echt met de pet naar gegooid. Tot mijn natuurkundeleraar me wist te raken, waardoor ik helemaal omgekeerd ben en eindelijk ergens vol voor ging. Ik heb hem 33 jaar niet meer gezien, tot ik 8 jaar geleden telefoon kreeg van zijn vrouw. Ze vertelde me dat hij leed aan AML. Vier jaar geleden heb ik afscheid moeten nemen van hem. Als ik daaraan denk, doet me dat nog steeds wat.”
 
Bij het aanvaarden van een ambt als hoogleraar, is het traditie dat de kersverse hoogleraar een oratie uitspreekt. Delwel vertelde over zijn leraar natuurkunde. “De zaal was aardig stil. Het is erg als dit soort dingen om je heen gebeuren. Ik houd niet van overdadige emotionaliteit, maar af en toe even gewezen worden op waar het om gaat, dat is wel belangrijk.”
 
Zijn oratie kun je  hier nalezen.

Select the Component and add.
Close

​​​​Dossier

​​Naam: prof. dr. H.R. (Ruud) Delwel
Instituut: Erasmus MC
Vakgebied: Hematologie
Start project: 1 januari 2017
Looptijd: 6 jaar
Financiering KWF: 2 miljoen euro