KWF roept het kabinet op om oog te houden voor mensen met kanker. Directeur Dorine Manson: “De keuzes van het kabinet op de sociale zekerheid hebben directe gevolgen voor de bijna 50.000 mensen die elk jaar in de werkzame leeftijd kanker krijgen. Mensen met kanker hebben al enorm veel onzekerheid in het leven, zij verdienen op zijn minst sociale zekerheid. Het kabinet moet keuzes maken die mensen met kanker beschermen als zij door hun ziekte niet of minder kunnen werken.

Bezuinigingen op sociale zekerheid raken mensen met kanker

Jaarlijks krijgen bijna 50.000 mensen in de werkzame leeftijd kanker. Werken met kanker of in de nasleep van kanker betekent een langdurige of wisselende periode van verminderde belastbaarheid. Dit kan leiden tot periodes van werkeloosheid. KWF Kankerbestrijding roept het kabinet en de politiek op om oog te houden voor mensen met een langdurige ziekte als kanker in het maken van keuzes in de sociale zekerheid. Bezuinigingen op de lengte en hoogte van uitkeringen bij arbeidsongeschiktheid- of werkloosheid hebben namelijk een direct effect op mensen die te maken krijgen met kanker in hun werkende leven. Het is belangrijk dat het kabinet aandacht heeft voor het opschalen en landelijk implementeren van het arbeidsgericht zorgmodel. Door arbeid onderdeel te maken van zorg, krijgen mensen die door kanker niet kunnen werken ondersteuning om weer aan de slag te gaan en wordt uitval voorkomen.

Blij met investeringen in onderzoek en wetenschap

KWF Kankerbestrijding luidde vorig jaar de noodklok over de forse bezuinigingen op wetenschap en onderwijs en pleitte voor nieuwe investeringen. We zijn blij dat het kabinet nu 428 miljoen euro per jaar structureel hierin investeert en de eerdere bezuinigingen terugdraait. Onderzoek staat aan de basis van doorbraken in nieuwe oncologische behandelingen, geneesmiddelen en daarmee meer kwaliteit van zorg. Het is belangrijk om de beschikbare middelen goed te verdelen. Bijvoorbeeld in passende nationale infrastructuur om nieuwe ontdekkingen uit het lab sneller richting de patiënt te brengen.

Het gaat om de temperatuur van de drank, niet om het soort drank. Een waarschijnlijke verklaring is dat zeer hete dranken het slijmvlies van de slokdarm beschadigen. Herhaalde hitteschade kan bijdragen aan het ontstaan van kanker.

Het verband is gevonden voor plaveiselcelcarcinoom van de slokdarm. In Nederland komt deze vorm veel minder vaak voor dan adenocarcinoom. Voor adenocarcinoom is géén duidelijk verband gevonden met de temperatuur van dranken.

Wat zegt de wetenschap?

In 2016 beoordeelde het International Agency for Research on Cancer (IARC) het beschikbare onderzoek naar zeer hete dranken. Dit agentschap van de Wereldgezondheidsorganisatie classificeerde het drinken van zeer hete dranken als ‘waarschijnlijk kankerverwekkend voor de mens’. Dit betekent dat er aanwijzingen zijn dat het drinken van zeer hete dranken kanker kan veroorzaken, maar dat het bewijs nog niet sterk genoeg is voor de classificatie 'kankerverwekkend'. Bij deze beoordeling ging het om dranken van ongeveer 65 °C of warmer.

• Lees de samenvatting
• Lees het volledige rapport

Sinds de beoordeling van IARC zijn enkele grote onderzoeken verschenen:

• Een grote Iraanse studie uit 2019 vond een verband tussen het drinken van hete thee en plaveiselcelcarcinoom van de slokdarm. Mensen die thee van 60 °C of warmer dronken, hadden ongeveer 1,4 keer zo veel risico als mensen die hun thee koeler dronken. Ook mensen die hun thee als 'zeer heet' omschreven of deze kort na het inschenken dronken, hadden een hoger risico.
• Een groot Brits onderzoek uit 2026 bevestigt de eerdere aanwijzingen. Mensen die hun koffie of thee 'heet' dronken, hadden ongeveer 1,7 keer zo veel risico op plaveiselcelcarcinoom van de slokdarm als mensen die hun drank 'warm' dronken. Bij mensen die hun dranken 'zeer heet' dronken, was het risico ongeveer 3,2 keer zo hoog. De temperatuur van de drank werd niet objectief gemeten: deelnemers gaven zelf aan of zij hun drank warm, heet of zeer heet dronken. 

Wat betekent dit?

Er is steeds meer wetenschappelijk bewijs voor een verband tussen zeer hete dranken en plaveiselcelcarcinoom van de slokdarm. Verhoogde risico's werden gevonden bij dranken van ongeveer 60 °C of warmer. Het is nog niet duidelijk of er een temperatuurgrens bestaat of dat het risico geleidelijk toeneemt. Ook staat nog niet vast hoeveel zeer hete dranken iemand moet drinken om een hoger risico te lopen. Het risico lijkt hoger te zijn bij mensen die dagelijks meer hete drank drinken.

Plaveiselcelcarcinoom van de slokdarm is in Nederland een relatief zeldzame vorm van slokdarmkanker. Ook bij een verdubbeling of verdrievoudiging van het risico blijft het absolute risico klein. Roken en alcohol zijn veel belangrijkere risicofactoren voor slokdarmkanker.

Je hoeft de temperatuur van je koffie of thee niet met een thermometer te meten. Laat koffie, thee en andere warme dranken een paar minuten afkoelen voordat je ze drinkt.

Dorine Manson, directeur van KWF Kankerbestrijding: “Van alle indrukwekkende gesprekken op straat tot de aandacht voor de gevolgen van kanker in de media tot al die tienduizenden mensen die in actie zijn gekomen: ik ben enorm trots op alles dat we deze week hebben bereikt. Dank aan iedereen die heeft gecollecteerd, heeft gedoneerd en de actie heeft gesteund. Dankzij jullie hebben we dit prachtige bedrag opgehaald, dat ten goede komt aan onderzoek naar betere behandelingen, aan zorg voor mensen die leven met of na kanker en aan ondersteuning aan iedereen die is geraakt door deze ziekte.”

De week tegen kanker

De collecteweek was onderdeel van de landelijke ‘Week tegen kanker’, met als centrale vraag ‘Voor wie geef jij?’ Deze vond plaats van 30 augustus tot en met 5 september. Heel Nederland stond in het teken van kanker, met aandacht op de radio, tv, social media, kranten en op straat. Tienduizenden collectanten gingen langs de deuren of vroegen online om donaties. Bekende Nederlanders trapten op maandagochtend de collecteweek af en ook tijdens de wedstrijd tussen SC Cambuur en FC Twente werd aandacht eraan besteed.

NPO Radio 2 steunde de collecteweek met hun Wensweek. Ook dit jaar stonden hun uitzendingen de hele week in het teken van kanker, werden bijzondere wensen van luisteraars en werden optredens georganiseerd.

Bijna iedereen kent wel iemand die geraakt is door kanker. 1 op de 2 mensen in Nederland krijgt ooit in zijn of haar leven de diagnose kanker. De overlevingskans van kanker na vijf jaar is door onderzoek en innovaties gestegen van 25 procent in 1949 (oprichtingsjaar van KWF) naar 71 procent nu. We zijn op de goede weg, maar er is nog een wereld te winnen. Voor sommige kankersoorten is de overlevingskans namelijk nog altijd klein. Investeringen in onderzoek en betere zorg blijven nodig.

Doneren blijft mogelijk

Ook tijdens de rest van het jaar is het mogelijk om te doneren aan KWF via kwf.nl of in actie te komen.

Bijna iedereen kent wel iemand met kanker of die kanker heeft gehad. Zo krijgt één op de twee Nederlanders ooit te maken met de ziekte, en horen jaarlijks bijna 135 duizend mensen dat ze kanker hebben. “Met de Collecteweek halen we geld op voor kankeronderzoek en laten we zien dat niemand er alleen voor staat. We zijn dankbaar dat Jörgen Raymann, Roelof Hemmen, Oos Kesbeke en Sean Demmers zich hiervoor willen hardmaken. Zij weten uit eigen ervaring wat de impact van kanker is. Dat zij hun verhaal en betrokkenheid willen inzetten voor KWF betekent veel voor ons,” zegt KWF-directeur Dorine Manson. De collecteactie is ook meteen de aftrap van de landelijke Collecteweek waarbij tienduizenden vrijwilligers met een QR-code langs de deuren gaan.

Doek signeren ‘voor wie geef jij’

Tijdens de collecteactie op het Amstelveld kunnen bezoekers een groot doek met een hart erop signeren met de naam van degene voor wie zij doneren. "KWF is tegen kanker. Maar we zijn vooral vóór het leven. Zodat iedereen het leven zoveel mogelijk kan leven. Of je nu kanker hebt of iemand in je omgeving kent met kanker. Daarom vragen we de naam op te schrijven voor wie jij geeft," aldus Manson. Het doek was gisteravond al bij de voetbalwedstrijd van Cambuur – FC Twente te zien en reist de komende week verder door Nederland.

NPO Radio 2 Wensweek

Ook NPO Radio 2 staat deze week opnieuw in het teken van KWF met de Wensweek. Luisteraars die geraakt zijn door kanker kunnen een bijzondere wens insturen, die gedurende de week in vervulling wordt gebracht. Elke dag wordt afgesloten met liveoptredens van verschillende artiesten.

Meer steun is hard nodig

Met de steun van donateurs, collectanten en partners maakt KWF onderzoek, zorg en ondersteuning mogelijk voor iedereen die geraakt wordt door kanker. Jaarlijks financiert KWF honderden onderzoeken die bijdragen aan het beter begrijpen, voorkomen, eerder opsporen en behandelen van kanker. Ook zetten deze projecten zich in voor een betere kwaliteit van leven voor mensen met en na kanker, ook in de laatste levensfase

De nieuwe projecten richten zich op tabaksontmoediging bij jongeren, het voorkomen van baarmoederhalskanker via HPV-vaccinatie en screening, en het voorkomen van eierstokkanker door eileiderverwijdering. De onderzoekers brengen in kaart welke belemmeringen er zijn bij de implementatie en hoe die kunnen worden weggenomen. De opgedane kennis helpt om effectieve kankerpreventie beter toe te passen in heel Europa.

Kanker treft mensen overal ter wereld. Internationale samenwerking is daarom van groot belang. KWF neemt hierin het voortouw door kankerorganisaties en onderzoekers met elkaar te verbinden, zodat zij van elkaar kunnen leren en elkaar kunnen versterken. Zo dragen wij ook buiten Nederland bij aan het voorkomen van kanker en het redden van levens.

Reimagining Cancer Research in Europe

De projecten worden gefinancierd via het internationale initiatief Reimagining Cancer Research in Europe onder leiding van de Union for International Cancer Control (UICC). KWF, Swedish Cancer Society (Cancerfonden), Danish Cancer Society, World Cancer Research Fund International (WCRF International) en Wereld Kanker Onderzoek Fonds (WKOF) financieren deze samenwerking. Het Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek (IARC/WHO) draagt bij met wetenschappelijke kennis en expertise.

Het doel van Reimagining Cancer Research in Europe is het terugdringen van kanker in Europa door internationale kennisoverdracht en samenwerking. Omdat ongeveer 40% van de kankergevallen te voorkomen is, steunt het initiatief de implementatie en opschaling van bewezen effectieve preventiestrategieën die de impact van kanker kunnen verkleinen. Dit sluit aan bij Europa's Beating Cancer Plan, Mission on Cancer en de missiedoelen van KWF.

De 3 gehonoreerde projecten zijn gekozen uit 11 aanvragen van onderzoekers uit 15 Europese landen. Bij de eerste 2 projecten zijn Nederlandse onderzoeksgroepen en projectleiders betrokken:

1. FRESHAIR4Schools: aanpassing en invoering van een Nederlands schoolprogramma voor tabaks- en nicotinepreventie in Polen

In dit project wordt het Nederlandse programma FRESHAIR4Schools aangepast en ingevoerd op middelbare scholen in 3 regio’s in Polen. Het programma is bedoeld om te voorkomen dat jongeren beginnen met roken of vapen en om jongeren die al nicotine gebruiken te ondersteunen bij het stoppen.

FRESHAIR4Schools combineert verschillende maatregelen binnen de school. Het gaat onder meer om een tabaks- en nicotinevrij schoolbeleid, het preventieprogramma Vaping#YourChoice en de eHealth-tool Quiddy voor hulp bij stoppen.

Onderzoekers uit Nederland en Polen werken samen met scholen en jongeren om te onderzoeken hoe het programma goed kan worden aangepast aan de Poolse situatie en duurzaam kan worden ingevoerd.

De kennis en ervaring die dit oplevert, kunnen helpen om FRESHAIR4Schools op grotere schaal toe te passen in Polen en andere Europese landen.

Het project is een samenwerking tussen het Leids Universitair Medisch Centrum, vertegenwoordigd door Rianne van der Kleij, en het Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego (CMKP) in Polen.

2. STop OVarian CAncer in Europe (STOPOVCA-Europe)

Dit project richt zich op de invoering van opportunistische salpingectomie: een veelbelovende manier om eierstokkanker te voorkomen. Hierbij worden de eileiders verwijderd tijdens een buikoperatie die om een andere reden plaatsvindt.

De onderzoekers bouwen voort op een aanpak die in Nederland al succesvol is gebleken. Deze wordt samen met de betrokken zorgverleners en andere partijen aangepast aan de Roemeense gezondheidszorg en ingevoerd in meerdere ziekenhuizen.

Door te onderzoeken welke aanpak in verschillende zorgsystemen goed werkt, willen de onderzoekers een model ontwikkelen dat ook in andere Europese landen kan worden gebruikt. Zo kan opportunistische salpingectomie op grotere schaal beschikbaar komen en in de toekomst bijdragen aan het voorkomen van eierstokkanker.

Het project is een samenwerking tussen het Radboudumc in Nijmegen, vertegenwoordigd door Rosella Hermens, het Catharina Ziekenhuis in Eindhoven en UMF Iași in Roemenië.

3. Implementatie van de HPV-FASTER-aanpak in Oekraïne

Dit project onderzoekt hoe meer vrouwen in de Oekraïense regio Zaporizja gebruik kunnen maken van een combinatie van HPV-screening (zelftest), HPV-vaccinatie en voorlichting om baarmoederhalskanker te voorkomen.

De onderzoekers bekijken hoe deze aanpak kan worden toegepast bij vrouwen die eerder niet of onvoldoende zijn bereikt. De opgedane kennis kan ook worden gebruikt om deze vormen van preventie toegankelijk en uitvoerbaar te maken in andere gebieden met beperkte zorgtoegang.

Het project is een samenwerking tussen de International Agency for Research on Cancer in Frankrijk, World Against Cancer in Oekraïne en King's College London in het Verenigd Koninkrijk.

De onderzoeken zijn toegekend binnen de financieringsrondes Exploratie, Development en Young Investigator Grant. De onderwerpen laten zien hoe breed kankeronderzoek is: van DNA-reparatie en vroege opsporing tot nieuwe behandelingen met straling, ultrageluid en het eigen immuunsysteem. Samen maken ze duidelijk waar KWF voor staat: kanker beter begrijpen, voorkomen, opsporen en behandelen, met optimale kwaliteit van leven tijdens en na de ziekte.

Alvleesklierkanker voorkomen en eerder opsporen

Alvleesklierkanker wordt vaak te laat ontdekt. Een operatie biedt de beste kans op genezing, maar is vaak niet meer mogelijk. Daarom is vroege opsporing van levensbelang.

In 2 onderzoeken staan cysten in de alvleesklier centraal. Deze met vocht gevulde blaasjes zijn meestal onschuldig, maar kunnen uitgroeien tot kanker. Dit risico is nu nog lastig in te schatten. Daardoor ondergaan sommige patiënten onnodig een zware operatie, terwijl bij anderen juist te laat wordt ingegrepen.

Het ene onderzoek richt zich op moleculaire sporen in cystevocht. Mogelijk kunnen die verraden of een cyste een hoog risico vormt. In het andere project onderzoeken chirurgen of zij cysten nauwkeuriger kunnen opsporen en verwijderen met een kleine camera in de alvleesklierbuis. Hoe preciezer dit lukt, hoe kleiner de kans op terugkeer van de ziekte en hoe minder schade aan de alvleesklier.

In een derde onderzoek werken wetenschappers aan een nieuwe bloedtest om alvleesklierkanker eerder op te sporen. Idealiter nog voordat de ziekte zichtbaar is op scans. De test kijkt naar kleine blaasjes in het bloed die informatie uit de tumor kunnen bevatten. Mogelijk laat de test ook sneller zien of een behandeling aanslaat.

Stoppen met roken: aandacht voor verschillen tussen vrouwen en mannen

Roken blijft de belangrijkste vermijdbare oorzaak van kanker. Stoppen met roken verlaagt de kans op kanker aanzienlijk, maar is vaak moeilijk vol te houden. Terugval komt vaker voor bij vrouwen, terwijl zij juist meer gezondheidsrisico's lopen door roken dan mannen. Een nieuw onderzoek richt zich op deze sekseverschillen.

Mogelijk spelen hormonale factoren, stressreacties, hunkering naar nicotine en reacties op rookprikkels hierbij een rol. Meer inzicht in het ontstaan van terugval moet helpen om de ondersteuning bij stoppen met roken persoonlijker en effectiever te maken.

Clitorisherstel bij schaamlipkanker

Bij schaamlipkanker, ook wel vulvakanker, is het soms nodig om de clitoris te verwijderen om de kanker goed te behandelen. Dit kan grote gevolgen hebben voor seksualiteit, lichaamsbeeld en kwaliteit van leven.

Het REGAIN-project onderzoekt of clitorisherstel veilig en goed uitvoerbaar is, en of deze ingreep leidt tot betere seksualiteit en kwaliteit van leven dan standaard wondsluiting.

Ook ontwikkelen de onderzoekers samen met patiënten en zorgverleners een keuzehulp, zodat vrouwen beter geïnformeerd kunnen kiezen wat past bij hun wensen en waarden.

Medicijnen beter bij hersentumoren krijgen met ultrageluid

Bij glioblastoom, een agressieve hersentumor, bereiken medicijnen de tumor vaak onvoldoende. Dat komt door de bloed-hersenbarrière. Deze beschermlaag houdt schadelijke stoffen tegen, maar ook veel medicijnen.

Eerdere KWF-projecten lieten zien dat gerichte ultrageluidsgolven deze barrière tijdelijk kunnen openen, zodat medicijnen mogelijk beter bij de tumor komen.

In deze nieuwe studie zetten de onderzoekers een volgende stap: voor het eerst krijgen patiënten het doelgerichte medicijn cetuximab in combinatie met ultrageluid. 

Met een speciale PET-scan meten zij vervolgens of cetuximab beter in de tumor terechtkomt. Ook onderzoeken ze of de behandeling veilig is.

Bestralen met meer precisie en minder schade

Meerdere onderzoeken richten zich op bestraling op maat. Hierbij wordt de behandeling zo goed mogelijk afgestemd op de individuele patiënt. Soms betekent dat krachtiger bestralen, soms juist minder intensief om schade te beperken.

Bij endeldarmkanker wordt onderzocht of een extra gerichte bestralingsdosis de kans op orgaanbehoud kan vergroten. Dat kan patiënten mogelijk een ingrijpende operatie of blijvend stoma besparen.

Bij baarmoederhalskanker wordt onderzocht of vrouwen met een goede prognose minder bestraling kunnen krijgen, zonder dat dit de kans op genezing verlaagt. Dat kan ernstige bijwerkingen op de lange termijn verminderen.

Andere projecten richten zich op nieuwe vormen van bestraling, zoals inwendige bestraling met een radioactief medicijn of proton-minibeambestraling bij hoofd-halskanker.

Van basiskennis naar doorbraak

Niet elk onderzoek leidt direct tot een nieuwe behandeling. KWF steunt ook fundamenteel onderzoek naar DNA-reparatie, ontregelde groeisignalen, immuunonderdrukking en nieuwe therapeutische doelwitten.

Zulke kennis kan de kwetsbaarheden van kanker blootleggen en later uitgroeien tot nieuwe tests of behandelingen die voor patiënten het verschil maken.

Onmisbare bijdrage van Alpe d'HuZes

Het merendeel van de nieuwe onderzoeken is te danken aan Alpe d’HuZes, de grootste fondsenwervende actie voor KWF. Dit jaar vierde Alpe d’HuZes haar 20-jarig bestaan, met een indrukwekkende opbrengst van ruim € 25 miljoen. In totaal haalde de actie al ruim een kwart miljard euro op voor kankeronderzoek.

Dankzij de inzet van duizenden deelnemers, vrijwilligers en donateurs kunnen 20 nieuwe onderzoeken van start, samen goed voor € 16,6 miljoen. De nadruk ligt op effectievere behandelingen, betere overlevingskansen en onderzoek naar moeilijk behandelbare kankersoorten, zoals alvleesklierkanker en eierstokkanker.

Via de Bas Mulder Award geeft Alpe d’HuZes 7 jonge onderzoekers de kans om hun wetenschappelijke talent verder te ontwikkelen en een eigen onderzoekslijn te starten. Daarmee investeert Alpe d’HuZes niet alleen in het onderzoek van nu, maar ook in dat van de toekomst.

Een biomarker is een meetbare eigenschap die iets vertelt over de gezondheid van het lichaam. Dat kan bijvoorbeeld een eiwit, hormoon, DNA-verandering of ander molecuul zijn, maar ook een kenmerk als bloeddruk of lichaamstemperatuur. Biomarkers zijn op verschillende plekken in het lichaam te vinden, zoals in bloed, urine, ontlasting of tumorweefsel. Ze helpen artsen en onderzoekers om ziekten zoals kanker beter op te sporen, te begrijpen en te behandelen.

KWF investeert al jaren in onderzoek naar biomarkers. Daardoor is er steeds meer kennis over welke meetbare veranderingen iets kunnen zeggen over het ontstaan, de terugkeer of het gedrag van een tumor. Toch komen maar weinig biomarkers daadwerkelijk beschikbaar in de dagelijkse zorg voor kankerpatiënten. Er is grote behoefte aan multidisciplinaire onderzoeksteams die veelbelovende biomarkers naar de volgende ontwikkelingsfase kunnen brengen. Daarom financiert KWF nu vier van zulke projecten.

Implementatie van DNA-test voor dosering irinotecan

In het Catharina Ziekenhuis start ziekenhuisapotheker en klinisch farmacoloog Maarten Deenen met een landelijk implementatieproject dat is gericht op de dosering van irinotecan. Een medicijn dat jaarlijks onderdeel uitmaakt van de behandeling van zo’n 3.000 patiënten met alvleesklier- of darmkanker.

“Bij ongeveer 1 op de 10 patiënten breekt het lichaam dit medicijn minder goed af. Daardoor blijft het langer in het lichaam aanwezig en is de kans op forse bijwerkingen zoals ernstige diarree en levensbedreigende infecties door een sterk verminderde afweer. Ongeveer de helft van de patiënten met deze genetische afwijking moet nu worden opgenomen in het ziekenhuis vanwege die bijwerkingen”, legt de klinisch farmacoloog uit. “In eerder onderzoek hebben we laten zien dat we met een DNA-test kunnen laten zien voor welke patiënten dat geldt. Bij hen kunnen we dan de dosering van de irinotecan aanpassen. De behandeling blijft dan even effectief, maar is veiliger voor de patiënt én is daarnaast ook kosteneffectief doordat er minder kosten worden gemaakt voor de behandeling van de bijwerkingen.”

Doel van dit project is om ervoor te zorgen dat alle Nederlandse ziekenhuizen deze DNA-test standaard gaan gebruiken. “We gaan inventariseren wat er in ieder ziekenhuis nodig is om de test te gebruiken, begeleiden hen bij invoering en bieden scholing voor zorgverleners aan. Daarnaast voeren we een klinische evaluatie uit, zodat we wetenschappelijk kunnen aantonen dat deze aanpak daadwerkelijk leidt tot betere zorg. Hiermee kunnen we ook andere landen overtuigen en daarmee heeft dit project ook sterk potentiëne internationale impact.”

KWF investeert ruim één miljoen euro in dit implementatieproject. Bij de opzet ervan zijn ook patiëntenverenigingen nauw betrokken. Deenen is er ontzettend blij mee: “Fantastisch dat we dankzij KWF-donateurs aan de slag kunnen om deze behandeling voor patiënten veiliger te maken!”

Landelijke invoering van een DNA-onderzoek voor een gepersonaliseerde dosis chemotherapie bij patiënten met alvleesklier- of dikkedarmkanker
Projectleider: dr. Maarten Deenen
Instituut: Catharina Ziekenhuis Eindhoven
Projectbudget: € 1.002.910,-

Veelbelovende biomarkers valideren

Voordat een veelbelovende biomarker kan worden geïmplementeerd, is eerst validatie nodig: een patiëntenstudie die de werkzaamheid van de biomarker bevestigt. KWF investeert in 3 onderzoeken waarin validatie van een biomarker centraal staat.

Slimme beeldanalyse bij prostaatkanker: minder onnodige biopsieën en beter samen beslissen
Projectleider: dr. Anshu Ankolekar
Instituut: Maastro Clinic
Projectbudget: € 1.221.929,56

Jaarlijks krijgen ongeveer 13.000 Nederlandse mannen een MRI-scan omdat er een vermoeden is van prostaatkanker, maar bij een deel van hen is de uitslag niet duidelijk genoeg om te weten of een biopsie nodig is. Daardoor ondergaan veel mannen alsnog een biopsie, terwijl bij de meesten geen gevaarlijke vorm van kanker wordt gevonden.

De onderzoekers testen een AI-tool die MRI-scans analyseert, uitlegt waarom iemand een bepaald risico heeft en artsen en patiënten ondersteunt bij de beslissing om wel of geen biopsie te doen. Het doel is om onnodige biopsieën te voorkomen, zonder belangrijke vormen van prostaatkanker te missen, zodat patiënten minder belast worden en de zorg doelmatiger wordt.

POLARIX: Implementatie van AI-gestuurde voorspelling van POLE-mutaties bij baarmoederkanker voor snelle en doelmatige zorg
Projectleider: dr. Tjalling Bosse
Instituut: LUMC
Projectbudget: € 1.063.686,40

Voor de behandeling van baarmoederkanker is het belangrijk om te weten of de tumor een zogeheten POLE-mutatie heeft, omdat deze patiënten vaak geen extra bestraling of chemotherapie nodig hebben. Dat kan op basis van een dure DNA-test, maar onderzoekers ontwikkelden een AI-model (POLARIX), dat mogelijk ook uitsluitsel over deze mutatie kan geven op basis van microscoopbeelden.

In dit project gaan ze onderzoeken of POLARIX in de praktijk net zo betrouwbaar is als DNA-onderzoek en of het veilig kan helpen om veel van deze testen te vervangen. Als dat lukt, kunnen vrouwen sneller en beter passende zorg krijgen, met minder onnodige behandelingen en lagere zorgkosten.

Biomarker-gestuurde besluitvorming voor het veilig achterwege laten van adjuvante chemotherapie bij laag-riscico stadium III dikke darmkanker: de DIDACTIC-studie
Projectleider: prof. dr. Remond Fijneman
Instituut: Nederlands Kanker Instituut
Projectbudget: € 1.369.077,32

Elk jaar krijgen ruim 2.000 Nederlanders stadium III dikke darmkanker, waarbij de kanker zich heeft verspreid naar de lymfeklieren. Na een operatie krijgen veel patiënten preventief chemotherapie, terwijl meer dan de helft al genezen is en daardoor onnodig last kan krijgen van bijwerkingen. Onderzoekers willen met een combinatie van een nieuwe bloedtest en tumorkenmerken beter voorspellen welke patiënten een laag risico hebben op terugkeer van de ziekte. En of deze groep veilig zonder chemotherapie kan worden behandeld, om onnodige bijwerkingen te voorkomen.

Een grote uitdaging voor patiënten

Voor veel patiënten met kanker in het hoofd-halsgebied is een operatie de belangrijkste behandeling. Hoewel de ingreep vaak effectief is, kan het ingrijpende gevolgen hebben voor spreken, slikken, eten en uiterlijk. Ook andere behandelingen, zoals bestraling en chemotherapie gaan regelmatig gepaard met blijvende bijwerkingen. Daarom zoeken artsen en onderzoekers wereldwijd naar manieren om tumoren effectiever én selectiever te behandelen.

"Als chirurg zie ik dagelijks hoeveel impact onze behandelingen kunnen hebben op het leven van patiënten," zegt Remco de Bree. “We hebben grote stappen gezet, maar er is nog steeds behoefte aan behandelingen die minder belastend zijn en tegelijkertijd zeer effectief.”

Alleen actief waar de tumor zit

De nieuwe therapie maakt gebruik van kleine doelgerichte eiwitten, zogenaamde nanobodies, die kankercellen herkennen en opzoeken. Aan deze nanobodies is een lichtgevoelig medicijn gekoppeld.

Nadat het medicijn zich in de tumor heeft verzameld, wordt het gebied kort belicht met een speciale lamp. De belichting maakt het medicijn actief, zodat het de kankercellen vernietigt. Gezond weefsel blijft daarbij grotendeels gespaard. Omdat de nanobodies snel uit het lichaam verdwijnen, kan de behandeling naar verwachting binnen één dag worden afgerond.

Van fundamenteel onderzoek naar een bedrijf

De basis voor deze technologie ligt in de onderzoekslaboratoria van de Universiteit Utrecht. Daar werkte dr. Irati Beltrán Hernández jarenlang aan de ontwikkeling van nanobodies voor kankerbehandeling, in de onderzoeksgroep van dr. Sabrina Oliveira. Tijdens hun promotieonderzoek leerden Beltrán Hernández en collega-onderzoeker dr. Sebas Pronk elkaar kennen. Pronk raakte gefascineerd door de resultaten die in het laboratorium werden behaald."

Toen ik zag hoe specifiek en krachtig de behandeling tumoren kon aanpakken, dacht ik meteen: dit mag niet alleen in een wetenschappelijk artikel eindigen," zegt Pronk. "Dit moet naar patiënten."

Die overtuiging leidde uiteindelijk tot de oprichting van Lumox, het biotechbedrijf dat de technologie verder ontwikkelt richting klinische toepassing. "Er zijn veel mooie ontdekkingen die nooit de patiënt bereiken," zegt Pronk. “Wij wilden ervoor zorgen dat dit er niet 1 van zou zijn.”

Een Utrechtse samenwerking

Het nieuwe project brengt de expertise van academische onderzoekers, artsen en ondernemers samen. Het UMC Utrecht voert de klinische studie uit en begeleidt de patiënten. Lumox ontwikkelt en produceert het geneesmiddel dat in de studie wordt getest.

Volgens Pronk is die samenwerking essentieel: patiëntenstudies vragen om enorme investeringen. “Alleen KWF-financiering is daarvoor niet voldoende. Daarom hebben we in de vorm van Lumox een spin-off opgericht. Een bedrijf. Dat stelt ons in staat om de benodigde investeringen van buitenaf aan te trekken. Bijvoorbeeld voor de laatste veiligheidsstudie die nodig is om de eerste patiëntenstudie uit te mogen voeren.”

Eerste stap naar een bredere toepassing

De onderzoekers richten zich in eerste instantie op patiënten met hoofd-halstumoren, bijvoorbeeld tumoren in de mondholte. In deze fase 1-studie onderzoeken ze de veiligheid, toepasbaarheid en dosering van deze nieuwe licht-geactiveerde precisietherapie. Ze hopen daarmee niet alleen een nieuwe behandeloptie voor deze patiëntengroep te ontwikkelen, maar ook de weg vrij te maken voor toepassingen bij andere soorten kanker. De technologie is namelijk zo ontworpen, dat deze snel kan worden aangepast aan verschillende tumortypen..

"KWF heeft deze onderzoekslijn jarenlang ondersteund," zegt Beltrán Hernández. "Zo investeerden KWF en Alpe d'HuZes in 3 eerdere onderzoeksprojecten van Sabrina Oliveira, die de basis legde voor deze behandeling. Dat we nu de stap naar patiënten kunnen zetten, is ontzettend bijzonder."

De Bree kan niet wachten tot het zover is: “Als chirurg zie ik dagelijks patiënten en zie ik dus ook wat er allemaal nog beter kan. Als onderzoeker kan ik daar iets aan doen. Dat maakt de combinatie van onderzoek en zorg heel motiverend. Tegelijkertijd maakt het ook ongeduldig: ik wil dat patiënten profiteren van vooruitgang. Dat KWF in dit project investeert, is een enorme stap vooruit!”

Van links naar rechts: Sebas Pronk, Irati Beltrán-Hernández en Remco de Bree

Nieuw onderzoek in 13 landen van het European Fair Pricing Network (EFPN) laat zien dat de gemiddelde korting op de officiële prijs varieert van 14 procent in Duitsland tot 54 procent in België. Dat is de totale korting over alle medicijnen waarvoor een land geheime prijsafspraken heeft gemaakt.

Welke medicijnen dat zijn, verschilt sterk per land. Duitsland heeft er bijvoorbeeld veel meer dan andere landen. Maar omdat afspraken over medicijnprijzen geheim zijn, weet geen enkel land wat de buurlanden per medicijn werkelijk betalen. KWF Kankerbestrijding vindt dat dit anders moet en roept Europese beleidsmakers op hier meer transparantie over te eisen. Dat kan relatief eenvoudig, zonder de vertrouwelijkheid van individuele contracten aan te tasten.

Eerder onderzoek van het EFPN liet al zien dat ziekenhuizen vaak in het duister tasten bij onderhandelingen over dure kankermedicijnen. Dit nieuwe onderzoek toont dat hetzelfde probleem ook op nationaal niveau speelt. Door geheime prijsafspraken blijft het onduidelijk wat medicijnen werkelijk kosten, wie daarvan profiteert en of publiek geld goed wordt besteed. Dat is ook voor kankerzorg belangrijk, omdat dure kankermedicijnen vaak onder dit soort afspraken vallen.

Hoe werkt het nu?

Wanneer een nieuw, duur medicijn op de markt komt, onderhandelt de overheid met het farmaceutische bedrijf over de prijs. Die onderhandelingen leveren vaak een korting op de officieel vastgestelde prijs. Maar de uitkomst blijft geheim. Dat is een vaste afspraak. Het idee: alleen zo zijn fabrikanten bereid echt te onderhandelen. 

Het probleem is dat landen daardoor ook niet weten wat hun buren betalen. Ze onderhandelen zonder referentiepunt. Dat maakt het lastig te beoordelen of een deal eerlijk is en of belastinggeld goed wordt besteed. 

Wat laat het onderzoek zien?

In 7 van de 13 Europese landen groeide het aantal van zulke geheime prijsafspraken tussen 2018 en 2022 met gemiddeld 65 procent. In België nam het aantal zelfs met 250 procent toe. Tegelijkertijd lopen de gemiddelde kortingen die landen weten te bedingen sterk uiteen. Van 14 procent in Duitsland tot 54 procent in België.

Nederland doet het met gemiddeld 46 procent korting relatief goed. Maar ook hier geldt een belangrijke kanttekening: een hoge korting zegt pas iets als je ook weet wat vergelijkbare medicijnen elders kosten, en voor welke middelen die korting precies is afgesproken. En dat weet Nederland niet.

“Nederland weet vaak goede kortingen te realiseren, maar dat zegt minder dan het lijkt. Zonder inzicht in wat andere landen betalen en voor wat, weten we niet of we echt goed onderhandelen. Zolang landen afzonderlijk opereren zonder vergelijkingspunt, bestaat het risico, ook in Nederland, dat publiek geld niet optimaal wordt ingezet. Dat is juist voor dure kankermedicijnen belangrijk, omdat daar veel publiek geld mee gemoeid is,” aldus Dorine Manson, directievoorzitter KWF.

Wat vraagt KWF?

“KWF wil niet dat individuele contracten openbaar worden. Dat zou de onderhandelingen schaden. Maar Europese landen kunnen wel in algemene zin publiceren wat ze gemiddeld betalen, hoeveel ze besparen en hoe dat per type medicijn verschilt. Zo'n overzicht geeft al veel meer inzicht, zonder dat er bedrijfsgevoelige informatie wordt vrijgegeven,” aldus Manson.

Verschillende landen doen dit al. Nederland maakt onderscheid tussen openbare en vertrouwelijke kortingen. Frankrijk publiceert een financieel overzicht per type aandoening. Zweden rapporteert over verwachte versus werkelijke omzet. Dat toont aan dat meer openheid en vertrouwelijkheid van individuele contracten prima samengaan.

KWF roept Europese beleidsmakers op dit wettelijk te verankeren in de Europese transparantierichtlijn voor geneesmiddelen. Meer openheid leidt tot betere deals, minder verspilling van zorggeld en een zorgsysteem dat ook in de toekomst betaalbaar blijft voor iedereen.

Wat is rood vlees?

Rood vlees komt van runderen, schapen, geiten en varkens. Ook al is het vlees van deze dieren niet altijd duidelijk rood van kleur, toch wordt dit gerekend tot rood vlees. 

Wat is bewerkt vlees?

Bewerkt vlees is voor de verkoop bewerkt om de smaak of houdbaarheid te beïnvloeden door het te roken, door het te zouten of door conserveringsmiddelen toe te voegen. Vleeswaren, zoals worst, ham of paté, en bewerkt vlees zoals hamburger, worst en gemarineerd vlees vallen in de categorie bewerkt vlees.    

Door de bewerking kunnen kankerverwekkende stoffen (carcinogenen) ontstaan. Deze stoffen kunnen cellen beschadigen in ons lichaam, wat tot kanker kan leiden.

Ons advies over rood en bewerkt vlees

We volgen het advies van het Voedingscentrum. Eet niet meer dan 100 gram rood vlees per week. Eet liever ook geen bewerkt vlees zoals ham, salami en worst. Wissel het eten van rood en bewerkt vlees af met: 

• wit vlees zoals kip of ander gevogelte;
• vis;
• peulvruchten;
• noten;
• een dagje zonder vlees of vegetarisch (geen vis en geen vlees) met bijvoorbeeld tofu, tempé of ei.

Is het eten van rood en bewerkt vlees net zo schadelijk als roken?

Het Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek (IARC), onderdeel van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), classificeert bewerkt vlees als 'kankerverwekkend voor mensen'. En rood vlees als 'waarschijnlijk kankerverwekkend voor mensen'. Bewerkt vlees valt daarmee in dezelfde categorie als tabak, alcohol en asbest. Dat betekent dat er doorslaggevend bewijs is dat deze stoffen kankerverwekkend zijn. Het betekent echter niet dat de risico's even groot zijn. Dat verschilt per stof. In Nederland krijgen jaarlijks ongeveer 19.000 mensen kanker door roken. Ongeveer 1.500 mensen krijgen jaarlijks kanker door het eten van bewerkt en rood vlees. 

Alcohol vergroot de kans op 7 soorten kanker. Met deze boodschap voeren KWF en MDL Fonds sinds 2023 campagne om Nederlanders bewust te maken van de risico’s van alcohol. Dat doen zij samen met 21 andere gezondheidsfondsen, vanuit het initiatief de Gezonde Generatie.  De kenniscampagne is op dit moment weer te zien.

KWF en MDL Fonds zien de gegroeide bewustwording als de basis voor een belangrijke volgende stap: verplichte gezondheidswaarschuwingen op etiketten van alcoholhoudende dranken. Hiermee krijgen consumenten eerlijke informatie over de schadelijkheid van alcohol zodat ze bewuste keuzes kunnen maken. Internationaal onderzoek toont aan dat na het zien van waarschuwingen, consumenten geneigd zijn minder alcohol te drinken. Uit eerder onderzoek bleek dat 3 op de 5 Nederlanders voorstander is van dergelijke waarschuwingen. In Ierland is al een wet aangenomen voor waarschuwingsetiketten.

Dorine Manson, directeur KWF Kankerbestrijding: “Het is bemoedigend dat steeds meer Nederlanders weten dat alcohol de kans op kanker vergroot. Consumenten hebben ook recht op deze informatie als zij in de winkel staan. Het is toch vreemd dat niet op de verpakking wordt vermeld dat het om een product gaat dat het risico op kanker vergroot? Daarom een oproep aan de politiek: maak duidelijke waarschuwingen op etiketten van alcoholhoudende dranken verplicht."

Met deze ontwikkeling bouwen KWF en Oncode Institute voort op het model dat de afgelopen jaren binnen Oncode Institute is neergezet: een model waarin excellente fundamentele wetenschap, samenwerking en valorisatie elkaar versterken. Het doel is om meer ruimte te creëren voor wetenschappelijke doorbraken die uiteindelijk kunnen bijdragen aan het voorkomen van kanker en betere diagnostiek, behandeling en kwaliteit van leven voor mensen die geraakt worden door kanker. Beide organisaties werken toe naar een toekomstbestendig model dat vanaf 2028 van start gaat en fundamenteel kankeronderzoek en innovatie in Nederland verder versterkt.

Investeren in continuïteit, vrijheid, kwaliteit en samenwerking 

Fundamenteel kankeronderzoek vormt de basis voor de doorbraken van morgen. Tegelijkertijd laat juist dit type onderzoek zich moeilijk vooraf in detail plannen. Nieuwe inzichten ontstaan vaak uit nieuwsgierigheidgedreven onderzoek, inzet van nieuwe technologieën, onverwachte resultaten en duurzame investeringen in onderzoekslijnen die pas op langere termijn tot doorbraken leiden.

Het model van Oncode Institute, mede mogelijk gemaakt met steun van KWF, heeft de afgelopen 9 jaar aantoonbaar veel meerwaarde opgeleverd. Daarmee heeft het model laten zien dat langdurige vrije onderzoeksfinanciering, samenwerking en valorisatie elkaar versterken. Het is daarom een logische volgende stap om vanaf 2028 op dit bewezen model voort te bouwen. 

KWF en Oncode Institute werken toe naar een model waarin excellente fundamentele onderzoeksgroepen 5-jarige financiering kunnen ontvangen. Deze vorm van onderzoeksgroepfinanciering biedt onderzoekers meer vrijheid, flexibiliteit en vertrouwen. Daardoor ontstaat meer ruimte om onderzoekslijnen op te bouwen, sneller in te spelen op nieuwe wetenschappelijke inzichten en veelbelovende ontdekkingen verder te brengen. 

KWF zal jaarlijks meer geld vrijmaken voor fundamenteel onderzoek dan in voorgaande jaren. Afhankelijk van de mate van fondsenwerving gaat het om een totale jaarlijkse investering in de orde van 30 miljoen euro. Ook intensiveren KWF en Oncode Institute de samenwerking en zorgen ze samen voor de uitvoering van het model. Met deze nieuwe aanpak kunnen KWF en Oncode Institute aanzienlijk meer onderzoeksgroepen meerjarige financiering bieden, gecombineerd met ondersteuning op het gebied van samenwerking en valorisatie.

Een open en toegankelijk model

KWF en Oncode Institute kiezen bewust voor een toegankelijk model voor excellente onderzoeksgroepen binnen het fundamentele oncologische onderzoeksveld. Daarbij blijft wetenschappelijke kwaliteit leidend, met aandacht voor diversiteit in onderzoekslijnen, expertisegebieden, carrièrefase en wetenschappelijke profielen. Het vergaren van nieuwe kennis blijft zo centraal staan om uiteindelijk kanker beter te kunnen begrijpen. Tegelijkertijd sluit de selectie van de onderzoeksgroepen aan bij de bredere kracht van het model: naast de kwaliteit van de onderzoekslijn wordt ook gekeken naar de mogelijke bijdrage aan samenwerking en community vorming en naar het potentieel om kansrijke inzichten tijdig te herkennen en waar passend verder te brengen richting valorisatie en maatschappelijke impact. 

Concreet werken KWF en Oncode Institute toe naar een model met regelmatige open calls voor de selectie van onderzoeksgroepen. Het model is dynamisch en stimuleert vernieuwing: na 5 jaar financiering dienen onderzoekers opnieuw een aanvraag in voor onderzoeksgroepsfinanciering, waarna zij worden beoordeeld naast nieuwe kandidaten. De selectie zal plaats vinden op basis van de evaluatie en richt zich op expertise, ervaring en visie. Deze selectie wordt uitgevoerd binnen transparante kaders en op basis van onafhankelijke beoordeling die richt zich op wetenschappelijke kwaliteit, expertise, ervaring en visie én op de mate waarin een onderzoeksgroep kan bijdragen aan de bredere doelstellingen van het model: samenwerking binnen een open community, kennisdeling en het herkennen en verder brengen van kansrijke fundamentele inzichten. Zo ontstaat er via een transparant proces een open community die het hele fundamentele oncologische onderzoeksveld versterkt.

Laatste KWF Exploratie Call in 2027

Om dit model mogelijk te maken, verandert de manier waarop KWF fundamenteel onderzoek financiert. KWF stapt over van projectfinanciering naar onderzoeksgroepfinanciering voor fundamenteel onderzoek. Dit model vervangt de huidige base funding van Oncode Institute. Als onderdeel van deze overgang zal KWF de laatste reguliere open call voor projectfinanciering voor fundamenteel onderzoek organiseren in 2027 (KWF Exploratie call 2027-I). De eerste toekenning van financiering aan onderzoeksgroepen door KWF volgens het nieuwe model vindt naar verwachting plaats in het eerste kwartaal van 2028. Voor niet-fundamenteel onderzoek blijven andere financieringsroutes van KWF beschikbaar, waaronder open calls en thematische calls.

De 3 pijlers van het model

De kracht van het model ligt in de combinatie van 3 samenhangende pijlers: 

• Excellent, vrij en risicovol fundamenteel kankeronderzoek;
• Samenwerking en community building;
• Valorisatie en maatschappelijke impact. 

Deze combinatie heeft de afgelopen jaren binnen Oncode Institute laten zien dat fundamentele wetenschap sterker wordt wanneer onderzoekers meer vrijheid krijgen, samenwerking over disciplines heen wordt gestimuleerd. Bovendien kan dit bijdragen aan vernieuwende oplossingen wanneer kansrijke inzichten tijdig worden herkend en verder worden gebracht.

Valorisatie is van belang om veelbelovende resultaten verder te ontwikkelen. Het model inspireert en biedt daar waar kansen ontstaan ondersteuning om ontdekkingen verder te brengen richting klinische validatie, toepassing, samenwerking met partners en maatschappelijke impact. Onderzoekers behouden hun eigen wetenschappelijke profiel en focus, het vergaren van kennis en nieuwe inzichten zonder thematische sturing staat daarin centraal. 

Verdere uitwerking

Hoewel de gezamenlijke ambitie is neergezet, realiseren KWF en Oncode Institute zich dat deze ontwikkeling vragen kan oproepen. De verdere inrichting van het model wordt de komende periode uitgewerkt. Daarbij gaat het onder meer om de inrichting van de open call, de voorwaarden, en wat het betekent om onderdeel te zijn van het nieuwe model.

Deze stap onderstreept het belang van structurele investering in fundamentele wetenschap, samenwerking, infrastructuur, valorisatie en innovatie. Om de sterke wetenschappelijke basis van Nederland te behouden en internationaal aangesloten te blijven, is structurele investering nodig. Daarom doen KWF en Oncode Institute een nadrukkelijk beroep op de overheid, publieke fondsen en maatschappelijke partners om mee te investeren in een toekomstbestendig model voor fundamenteel kankeronderzoek in Nederland. Een model gedreven door excellente wetenschap, versterkt door samenwerking en gericht op duurzame impact voor mensen die geraakt worden door kanker. 

Contact

• KWF: fundamentalresearch@kwf.nl
• Oncode Institute: research@oncodeinstitute.nl

Zeldzame kankers komen weinig voor, maar vormen samen een grote groep patiënten. Door late diagnoses, minder kennis en beperkte behandelopties zijn hun vooruitzichten vaak minder gunstig. De onderzoeken richten zich op deze uitdagingen en hebben een duidelijke ambitie: nieuwe behandelmethoden sneller beschikbaar maken voor patiënten met zeldzame kanker. 

Tumoren zichtbaar maken met kleurstof en AI 

Het eerste onderzoek richt zich op neuro-endocriene tumoren in de alvleesklier. Dit zijn zeldzame tumoren die ontstaan uit hormoonproducerende cellen en vaak laat worden ontdekt. Een operatie biedt meestal de enige kans op genezing, maar de tumoren zijn niet altijd goed zichtbaar voor de chirurg. Vooral kleine en diepgelegen tumoren zijn lastig te vinden.

Onderzoekers van het LUMC ontwikkelen daarom een fluorescerende kleurstof die zich hecht aan de kankercellen. Hierdoor zien chirurgen deze cellen letterlijk oplichten tijdens de operatie. Daarnaast werkt het team aan nieuwe software die met kunstmatige intelligentie (AI) de tumorgrenzen in beeld brengt. Zo kunnen artsen tumoren vollediger verwijderen en gezond weefsel zoveel mogelijk sparen. Dit kan de behandeluitkomst verbeteren en bijdragen aan een betere kwaliteit van leven na de ingreep. 

Het project staat onder leiding van oncologisch chirurg Sven Mieog. Zijn onderzoeksgroep werkt samen met de bedrijven MesoBio en Renew Pharmaceuticals om de technologie te realiseren. 

Innovatieve CAR-T-therapie voor kinderen: gemaakt in het eigen lichaam 

Het tweede onderzoek, PEDICAR, richt zich op kinderen met solide tumoren. Dit zijn tumoren die groeien als een vaste massa in organen en weefsels (in tegenstelling tot bloedkankers zoals leukemie). Voor deze groep patiënten zijn behandelingen vaak intensief en niet altijd effectief.

Het project bouwt voort op CAR-T-therapie, een vorm van immuuntherapie waarbij T-cellen (afweercellen van de patiënt) een extra 'antenne' (CAR) krijgen om kankercellen beter te herkennen en aan te vallen. Normaal wordt CAR-T-therapie buiten het lichaam gemaakt, in een gespecialiseerd laboratorium. Dat is een complex, duur en arbeidsintensief proces. 

PEDICAR richt zich op een nieuwe aanpak waarbij de afweercellen ín het lichaam (in vivo) de genetische instructies krijgen om zich om te vormen tot CAR-T-cellen. Deze nieuwe productietechniek kan ervoor zorgen dat CAR-T-therapie sneller, goedkoper en toegankelijker wordt voor patiënten wereldwijd. De onderzoekers werken daarnaast aan manieren om de CAR-T-cellen beter tumoren te laten binnendringen en opruimen. 

Het project staat onder leiding van immunoloog Judith Wienke van het Prinses Máxima Centrum. Zij werkt samen met onderzoekers van Sanquin Research, Oncode Institute en NanoCell Therapeutics, dat de technologie voor in vivo CAR-T-therapie levert.

Samenwerking helpt patiënten sneller aan nieuwe behandelingen

De projecten maken deel uit van REACT-NL (Rare Cancer Therapies-NL), een publiek-privaat samenwerkingsprogramma van KiKa, Oncode Institute en KWF, gefinancierd door Health~Holland vanuit het PPS-programma binnen de sector Life Sciences & Health.

REACT-NL is gericht op het versnellen van de stap van onderzoek naar toepassing in de praktijk. De nadruk ligt op projecten die niet alleen wetenschappelijk vernieuwend zijn, maar ook een duidelijke route hebben naar gebruik in de kliniek. Door onderzoekers en bedrijven vanaf het begin samen te laten werken, vergroot REACT-NL de kans dat innovaties daadwerkelijk patiënten bereiken.

Met deze investering geven de organisaties een belangrijke impuls aan onderzoek naar zeldzame kanker. De projecten dragen bij aan effectievere behandelingen en een betere kwaliteit van leven voor een vaak onderbelichte groep patiënten.

Elk jaar zetten duizenden mensen zich via Alpe d'HuZes in om geld op te halen voor kankeronderzoek. De opbrengsten worden beheerd in het Alpe d'HuZes/KWF-fonds en besteed binnen drie thema's: begrijpen, opsporen en genezen. Eerder dit jaar werd al bekend dat vanuit het fonds ook geïnvesteerd zou worden in onderzoek binnen de Oncode-community. Een van die investeringen betreft de Synergy Call van Oncode Institute, waarin nu dus tien projecten zijn geselecteerd voor financiering. Doel van de Synergy Call is om de afstand tussen wetenschappelijke ontdekking en toepassing bij de patiënt te verkleinen. Door wetenschappers uit verschillende hoeken te stimuleren om samen te werken.

De ondersteunde projecten

• Decoding Brca1 loss-of-heterozygosity at single-cell resolution: multi-omic dissection of early cancer-promoting states
  Onderzoekers van verschillende instituten bestuderen de vroegste moleculaire veranderingen die betrokken zijn bij de ontwikkeling van BRCA1-gerelateerde kanker, met als doel vroege detectie en preventiestrategieën te verbeteren.
   
• Decoding signaling networks that regulate dysfunctional T-cell states in cancer
  Dit project richt zich op het begrijpen waarom immuuncellen soms hun vermogen verliezen om tumoren aan te vallen, met als doel toekomstige immunotherapieën te verbeteren.
   
• Design and validation of small protein probes for pan-cancer fluorescence-guided surgery
  Onderzoekers ontwikkelen fluorescente probes die chirurgen kunnen helpen om tijdens operaties tumorweefsel beter van gezond weefsel te onderscheiden.
   
• Dissecting cancer cell-macrophage crosstalk in peritoneal metastatic colorectal cancer
  Het team onderzoekt hoe darmkankercellen communiceren met immuuncellen in uitgezaaide tumoren, met als doel nieuwe manieren te vinden om behandelreacties te verbeteren.
   
• Illuminating super engager T cells: A microscopy study spanning cellular and molecular scales
  Deze samenwerking onderzoekt een kleine groep zeer effectieve immuuncellen om beter te begrijpen hoe zij tumorcellen herkennen en aanvallen.
   
• Metabolic reprogramming as a cell fate switch: How hypoxia drives genome instability
  Onderzoekers bestuderen hoe veranderingen in het metabolisme van tumoren bijdragen aan genoominstabiliteit en resistentie tegen behandelingen.
   
• Obesity-driven Immunity Against Liver Metastases
  Dit team onderzoekt hoe veranderingen in de lever door obesitas invloed hebben op immuunreacties tegen uitgezaaide kankercellen.
   
• Spatial proteomics of cell death responses - shared pain or neighbourhood gain
  De onderzoekers willen begrijpen hoe stervende cellen communiceren met omliggende cellen en hoe deze signalen weefselreacties en kankerbehandeling beïnvloeden.
   
• TARGET-gd: Defining and therapeutically targeting the x CADM1-CRTAM axis to boost Vδ1 T cell tumor-reactivity
  Onderzoekers onderzoeken hoe een specifiek type immuuncel tumoren herkent en aanvalt, met als doel toekomstige kankerimmunotherapieën te verbeteren.
   
• Time-machine proteomics: mapping proteins interaction throughout different reaction steps of DNA repair
  Het team ontwikkelt nieuwe methoden om te onderzoeken hoe cellen DNA-schade herstellen die wordt veroorzaakt door chemotherapie. Dit helpt onderzoekers behandelreacties beter te begrijpen.

Meer informatie

De tien projecten starten later dit jaar en worden uitgevoerd door onderzoekers van meerdere instituten binnen de Oncode-community. Dankzij de steun van Alpe d’HuZes en KWF krijgen deze samenwerkingen de ruimte om nieuwe wetenschappelijke ideeën te onderzoeken en verbindingen binnen kankeronderzoek verder te versterken. 

Een volledig overzicht van de geselecteerde projecten, inclusief informatie over onderzoekers en (Engelstalige) projectsamenvattingen, is beschikbaar op de website van Oncode Institute.

NWO is met €25 miljoen hoofdfinancier via het KIC-langetermijnprogramma. De Hartstichting, Alzheimer Nederland, het Hanarth Fonds (gericht op AI in de oncologie, met focus op zeldzame kanker) en KWF Kankerbestrijding dragen gezamenlijk ruim €20 miljoen bij in de eerste 5 jaar. De intentie is om deze bijdrage in de daaropvolgende 5 jaar te herhalen. Het consortium omvat ruim 35 deelnemende partijen en staat onder leiding van prof. Carl Moons (UMC Utrecht).

Samen de belofte van AI waarmaken 

De inzet van AI in de zorg ontwikkelt zich snel en biedt grote kansen. KWF draagt hier al actief aan bij. Daarom is het belangrijk om deze ontwikkeling tijdig te sturen. Zonder samenwerking dreigt versnippering en ontstaan veel losse data- en AI-initiatieven die moeilijk opschaalbaar zijn en de zorg, en dus patiënten en burgers, niet bereiken. 

Om de belofte van AI waar te maken, brengt AI4Health zorginstellingen, onderzoekers, overheid, bedrijven en gezondheidsfondsen samen in één groot nationaal ecosysteem. Door gezamenlijk te investeren in data-infrastructuren, betrouwbare AI en implementatie in de praktijk, zijn innovaties sneller en beter toe te passen in de dagelijkse zorgpraktijk.

Gezondheidsfondsen brengen patiëntperspectief en maatschappelijk draagvlak

De deelnemende fondsen - KWF Kankerbestrijding, de Hartstichting, Alzheimer Nederland en het Hanarth Fonds - vertegenwoordigen samen een brede maatschappelijke achterban van patiënten, burgers, naasten en donateurs. Vanuit die rol brengen zij het patiënt- en burgerperspectief vanaf het begin in bij de ontwikkeling van data- en AI-toepassingen in de zorg.

Door deze gezamenlijke inzet sluiten data- en AI-innovaties beter aan op de behoeften van patiënten en burgers, en ontstaat een nog breder maatschappelijk draagvlak. Tegelijk brengen de fondsen ervaring mee in het financieren van onderzoek en innovatie en zien zij waar het in de praktijk vastloopt: van versnipperde data tot moeizame implementatie, opschaling en vergoeding van AI in de dagelijkse praktijk. 

AI4Health pakt 3 grote zorguitdagingen aan

Binnen AI4Health wordt gewerkt aan een ziekteoverstijgende aanpak van AI in de zorg, gericht op 3 samenhangende uitdagingen: 

• Meer zorg op maat 
  Preventie, screening, diagnostiek, behandeling en monitoring zijn nog te vaak gebaseerd op de 'gemiddelde' persoon. AI kan grote hoeveelheden data analyseren en zorgverleners ondersteunen bij het afstemmen van de zorg op de individuele patiënt.
• Snellere ontwikkeling van innovaties 
  Nieuwe geneesmiddelen en andere medische toepassingen doen er lang over om patiënten te bereiken en stranden vaak in de ontwikkelfase. AI kan sneller patronen in data herkennen en helpen om kansrijke innovaties eerder te identificeren en door te ontwikkelen.
• Toenemende druk op de zorg 
  De zorg kampt met stijgende kosten en groeiende personeelstekorten, waardoor de toegankelijkheid en duurzaamheid onder druk staan. AI kan zorgverleners ondersteunen om de druk op de zorg te verlichten. Door administratieve lasten te verminderen, processen slimmer in te richten en monitoring op afstand mogelijk te maken, kan AI bijdragen aan het opvangen van personeelstekorten en het verbeteren van de toegankelijkheid en inclusiviteit van de zorg. 

Van data naar toepassing en opschaling: AI4Health versterkt de volledige AI-keten 

AI4Health doorbreekt deze knelpunten door de hele innovatieketen te versterken: 

• Databeschikbaarheid 
  Toegang tot hoogwaardige, veilige en herbruikbare data als basis voor AI-innovatie.
• AI-readiness 
  Ontwikkeling en testen van betrouwbare, uitlegbare en toepasbare AI die aansluit bij de praktijk van zorgverleners en patiënten.
• AI-availability 
  Versnelling van implementatie, opschaling, beoordeling en vergoeding, zodat bewezen toepassingen daadwerkelijk beschikbaar komen in de zorg. 

Investeren in duurzame impact 

Met de investering in AI4Health werken de betrokken partijen samen aan een toekomst waarin innovaties sneller bij patiënten en burgers terechtkomen, zorg beter aansluit op individuele behoeften en de zorg toegankelijk en duurzaam blijft - ook bij een groeiende zorgvraag en schaarste aan zorgpersoneel. 

Met de boodschap ‘Werk is meer dan werk. Ook als je leeft met de gevolgen van kanker,’ wil KWF werknemers, werkgevers en collega's motiveren en uitdagen om niet in beperkingen te denken, maar juist in mogelijkheden om aan het werk te blijven. Werk is namelijk belangrijk voor de kwaliteit van leven voor mensen met kanker. Het geeft zingeving, draagt bij aan herstel en zorgt dat je mee blijft doen aan de samenleving. Volgens KWF moeten mensen naar eigen wens en draagkracht kunnen blijven werken en moeten we af van de zwart-wit gedachte dat je niet mag werken als je ziek bent. 

De impact van kanker op werk is groot. Mensen met kanker worden vaak nog onvoldoende gehoord en zitten onnodig lang thuis, terwijl ze wel willen en kunnen werken. In Nederland krijgt 1 op de 2 mensen de diagnose kanker. Ruim 40% van de diagnoses valt in de werkende leeftijd (tussen de 18 en 67), een aantal dat groeit. Mensen met kanker ervaren grote belemmeringen bij het terugkeren naar werk, het aan het werk blijven of het vinden van een andere baan. De kans op werkloosheid is meer dan twee keer zo groot als bij mensen zonder kanker. 

 Dorine Manson, directeur KWF: “Werk betekent voor mensen zoveel meer dan alleen werk. Ook als je leeft met kanker. Toch voelen mensen met kanker zich vaak onvoldoende gehoord als ze willen werken en blijven ze soms onnodig lang thuiszitten. KWF wil met deze campagne alle werknemers, werkgevers en collega’s in heel Nederland uitdagen om te denken in mogelijkheden in plaats van beperkingen en het gesprek aan te gaan over de waarde van werk, ook als je kanker hebt. Zodat iedereen waar mogelijk en naar eigen wensen kan blijven werken.” 

Echte en persoonlijke verhalen 

De campagne volgt vijf echte en persoonlijke portretten van Nederlanders op hun werkplek die leven met kanker. Bijvoorbeeld Peter (62 jaar) die al ruim 35 jaar als brandweerman in Rotterdam-Rijnmond werkt, docent Norinda (59 jaar) die taalles geeft aan kinderen op verschillende scholen en Kirsten (27 jaar), vastgoedbeheerder in Rotterdam. Zij vertellen wat werk betekent wanneer je kanker krijgt en hoe zij zijn teruggekeerd naar hun werk. Inspirerende en motiverende verhalen voor heel werkend Nederland, die laten zien hoe mensen met kanker deel kunnen nemen aan het werkende leven. 

Dit belangrijke project staat onder leiding van gynaecologisch oncoloog & immunoloog prof. Hans Nijman (UMC Groningen). Later dit jaar gaat het onderzoek van start. “Met als doel dat we het risico op terugkeer van de afwijking minimaal halveren,” zegt Nijman. “We verwachten dat het effect van het vaccin zelfs beduidend groter kan zijn. Uiteindelijk mikken we ook op toepassing bij andere vormen van kanker die door HPV worden veroorzaakt.”

HPV verantwoordelijk voor zo’n 1700 kankergevallen per jaar

Nijman noemt HPV en kanker, maar hoe zit dat ook alweer? HPV staat voor humaan papillomavirus. Een seksueel overdraagbaar virus waar bijna iedereen ergens in het leven wel eens door besmet raakt. Meestal ruimt het lichaam dit virus zelf weer op, maar in sommige gevallen blijft het virus aanwezig in het lichaam. En kan het voor afwijkingen zorgen die kunnen uitgroeien tot verschillende vormen van kanker.

Baarmoederhalskanker is daarvan de bekendste, maar van HPV kan je ook op andere plekken in je lichaam kanker krijgen: de mond- en keelholte, schaamlippen, anus, penis en vagina. Ieder jaar krijgen ongeveer 1.300 vrouwen en 400 mannen kanker door HPV .

Geen preventie, maar (aanvulling op) behandeling

Nijman wil een mogelijk misverstand over zijn vaccin uit de weg ruimen: “Het vaccin dat wij onderzoeken is een ander vaccin dan het bestaande profylactisch HPV-vaccin, dat jongeren krijgen aangeboden. Dat is een preventief vaccin bedoeld om infectie te voorkomen. Wij ontwikkelen een behandelvaccin, een therapeutisch vaccin. Voor vrouwen bij wie de HPV-infectie heeft doorgezet en er een voorstadium van baarmoederhalskanker is ontstaan. Ons vaccin richt zich specifiek op HPV-type 16, de belangrijkste veroorzaker van baarmoederhalskanker.”

Grote studie met 948 deelnemers

Nijman en zijn team voeren komende jaren een gerandomiseerd onderzoek uit, met 948 deelnemers. Iedere vrouw die meedoet aan het onderzoek krijgt na de gewone operatie een vaccinatie. De helft van de vrouwen krijgt het echte vaccin, de andere helft krijgt een prik zonder werkzame stof (een placebo). De vrouwen worden daarna twee jaar gevolgd. “Dat is de periode waarin we normaal gesproken zien of een afwijking terugkomt,” aldus Nijman.

Een deel van het toegekende onderzoeksbudget gaat naar de productie van het vaccin. De rest is bestemd voor uitvoering van de studie. “Zowel de productie van het vaccin als het uitvoeren van een grote studie met patiënten moet gebeuren volgens strikte wettelijke regels. Deze regels zorgen ervoor dat de gegevens die we verzamelen betrouwbaar en bruikbaar zijn. Ze beschermen bovendien de veiligheid van iedere deelnemer, omdat alle stappen zorgvuldig gecontroleerd en verantwoord moeten worden uitgevoerd.”

In een eerdere kleinere studie, ook door KWF gefinancierd, liet het vaccin zien effectief te zijn met amper bijwerkingen. “Je kunt wat last hebben van de prikplek of je een dag wat grieperig voelen,” zegt hij. “Maar die reactie is eigenlijk juist een goed teken, want het zijn signalen dat het vaccin het afweersysteem succesvol aan het werk heeft gezet.”

Eerste stap naar grotere doorbraak

Hoewel de toepassing van het vaccin binnen dit onderzoek is beperkt tot aanvullende behandeling bij voorstadia van baarmoederhalskanker, durft Nijman groter te dromen. “Als dit vaccin goed blijkt te werken, kun je je voorstellen dat een operatie in de toekomst misschien niet meer nodig is en dat het vaccin op zichzelf voldoende behandeling biedt. Een volgende stap zou kunnen zijn dat je het vaccin inzet zodra bij het bevolkingsonderzoek blijkt dat iemand het HPV virus draagt.”

Ook toepassingen bij andere HPV-gerelateerde kankers liggen in het verschiet. “Je kunt je bijna geen grenzen voorstellen aan de mogelijke toepassingen, maar elke volgende stap vraagt om zorgvuldig en kritisch onderzoek,” zegt Nijman. “We willen ook graag onderzoek doen naar de combinatiebehandeling van huidige bestaande behandeling voor baarmoederhalskanker met het vaccin. In de komende jaren zullen we proberen financiering aan te trekken om deze mogelijkheden verder te onderzoeken”.

Dat KWF nu deze investering doet, is een belangrijke stap vooruit. “Met de financiering van onze studie stimuleert KWF het doorontwikkelen van onderzoek richting daadwerkelijke toepassing bij de patiënt. Een onderdeel van dit project is dat de EMA meekijkt naar het onderzoek en naar de manier waarop we het vaccin produceren. Dat sluit goed aan bij de formele stappen en spelregels die nodig zijn om een behandeling verantwoord verder te brengen. ”

Het nieuwe onderzoek zet voor Hans Nijman een kroon op een lange onderzoekscarrière. “Na mijn promotieonderzoek kon ik in 2001 met een beurs van KWF naar Toronto. Daar werkte ik samen met toonaangevende onderzoekers op het gebied van bestraling en chirurgie. Ik leerde er veel over innovatieve behandelingen én over een kritische, wetenschappelijke benadering. Na mijn terugkeer in Groningen, gesteund door een persoonsgebonden KWF financiering, kon ik een eigen onderzoeksgroep opbouwen. Samen met de komst van Marco de Bruyn in 2014 is dit uitgegroeid tot het translationeel immunologische onderzoeksprogramma dat we vandaag op meerdere gebieden met veel ambitie en wetenschappelijke gedrevenheid verder ontwikkelen. Dit alles met het doel om de rol van het immuunsysteem bij kanker steeds beter te begrijpen om te komen tot nieuwe behandelingen voor patiënten met kanker. KWF is daarin ontzettend belangrijk om dit allemaal mogelijk te maken.”

Carla van Gils (directeur KWF): “Dankzij onze donateurs kunnen we gericht investeren in initiatieven die het verschil maken. Soms zijn dat kleine investeringen in lokale projecten. Maar soms ook grote patiëntenstudies waarin de laatste stap wordt gezet richting toepassing bij de patiënt. Na het eerdere onderzoekswerk, dat KWF al deels financierde, kan dit project de laatste stap zijn richting toepassing. En zo voorstadia van baarmoederhalskanker nog beter behandelen. Daar kijken we reikhalzend naar uit!”

Meer lezen over het onderzoekswerk van Hans Nijman en zijn collega Toos Daemen? Het UMC Groningen publiceerde in 2025 een duoportret van deze gedreven onderzoekers.
 

Bevolkingsonderzoek vs. screening

Een bevolkingsonderzoek is bedoeld om kanker te ontdekken voordat mensen klachten hebben. In Nederland bestaan zulke onderzoeken al voor borst-, baarmoederhals- en darmkanker.  

Longkanker is de dodelijkste vorm van kanker in Nederland. Jaarlijks overlijden meer dan 10.000 mensen aan deze ziekte. Daarom is het begrijpelijk dat wordt gekeken of bevolkingsonderzoek levens kan redden. Omdat het gaat om een specifieke groep (rokers en ex-rokers) binnen de bevolking, spreken we bij longkanker niet zozeer van een bevolkingsonderzoek maar van gerichte screening. 

Vanwege dit soort praktische bezwaren zegt het ministerie van VWS momenteel geen voorstander te zijn van invoering van longkankerscreening, maar meer heil te zien in tabaksontmoediging. KWF vindt de keuze tussen screening of tabaksontmoediging te beperkt. Deze moeten juist hand in hand gaan en kunnen elkaar versterken. Bijvoorbeeld door een stoppen-met-roken-interventie aan te bieden bij de longkankerscreening. Uit internationaal onderzoek blijkt het succes van deze combinatie.

Zorgvuldige afweging

Bij elk bevolkingsonderzoek en screening moeten de voordelen groter zijn dan de nadelen. Ook spelen kosten, deelnamegemak en betrouwbaarheid van de test een rol. Screening kan leiden tot onnodige onrust, extra onderzoeken en behandelingen die misschien niet nodig waren. 

Uit de NELSON-studie, mede gefinancierd door KWF, blijkt dat screening bij zware rokers longkanker vaker in een vroeg stadium opspoort. In de onderzochte groep overleden 24% minder mensen aan longkanker. Dat laat zien dat deze aanpakkogelijk veel gezondheidswinst kan opleveren. 

Maar het opzetten van screening op grote schaal kent extra uitdagingen. Anders dan bij de huidige bevolkingsonderzoeken gaat het uitnodigen niet op basis van leeftijd, maar om rookgedrag. Dat maakt het lastiger om te bepalen wie je moet uitnodigen en hoe je deze mensen bereikt. 

De Gezondheidsraad gaf in 2025 aan dat er nog te veel vragen zijn om nu een landelijk programma te starten. KWF en Longkanker Nederland vroegen in 2022 om dit advies. De plannen worden daarom verder uitgewerkt. 

Preventie blijft het belangrijkst 
De beste manier om longkanker te voorkomen is stoppen met roken. En er niet aan te beginnen. Screening kan dat niet vervangen, maar mogelijk wel aanvullen voor mensen met een hoog risico. Daarom pleit KWF ook voor de combinatie van screening én hulp bij stoppen met roken.  

Rol van KWF

KWF investeert in onderzoek dat helpt om screening beter en gerichter in te zetten. Bijvoorbeeld: 

• betere inschatting van risico
• inzet van kunstmatige intelligentie bij het beoordelen van longafwijkingen

KWF is voorstander van onderzoek bij mensen met een verhoogd risico op kanker. Voor prostaatkanker is nog niet duidelijk of dit binnen een bevolkingsonderzoek georganiseerd moet worden. Eind 2025 kenden we ruim 3 miljoen euro toe voor een pilotstudie, waarin de effectiviteit en haalbaarheid van zo'n bevolkingsonderzoek wordt onderzocht. 

Zorgvuldige afweging 

Een bevolkingsonderzoek is bedoeld om kanker te ontdekken voordat mensen klachten hebben. Dat vergroot de kans op een succesvolle behandeling. In Nederland bestaan zulke onderzoeken al voor borst-, baarmoederhals- en darmkanker. Binnen deze bevolkingsonderzoeken zijn veel gevallen van kanker op tijd opgespoord of zelfs voorkomen. Maar bevolkingsonderzoeken hebben ook nadelen. Soms wordt er iets verdachts gevonden terwijl er uiteindelijk niets aan de hand blijkt te zijn. Dat kan veel onrust geven. Ook kunnen vervolgonderzoeken belastend zijn en risico’s met zich meebrengen.  

Daarom moet vóór invoering van een nieuw bevolkingsonderzoek altijd zorgvuldig worden gekeken of de voordelen duidelijk groter zijn dan de nadelen.

Discussie over bevolkingsonderzoek naar prostaatkanker 

Een grote Europese studie liet zien dat bevolkingsonderzoek met een PSA-test (een bloedtest) het aantal mannen dat overlijdt aan prostaatkanker kan verlagen. Maar niet elke agressieve tumor zorgt voor een verhoogde PSA-waarde, en een verhoogde PSA-waarde betekent niet altijd dat er sprake is van kanker. Dat kan leiden tot onnodige onrust, extra onderzoeken en behandelingen die misschien niet nodig waren. 

Vervolgonderzoek bestaat vaak uit een biopsie, waarbij stukjes weefsel worden afgenomen. Daarnaast kan bevolkingsonderzoek leiden tot het opsporen en behandelen van tumoren die waarschijnlijk nooit klachten zouden hebben veroorzaakt. Dat betekent dat kanker wordt gevonden en behandeld die waarschijnlijk nooit problemen zou hebben gegeven. Behandeling kan bijwerkingen hebben, zoals incontinentie of erectieproblemen. Om die reden adviseerde de Gezondheidsraad in 2018 om geen proefbevolkings-onderzoek te starten. 

Nieuwe ontwikkelingen 

De wetenschap heeft zich de afgelopen jaren verder ontwikkeld. Onderzoek van het Erasmus MC liet in 2022 zien dat een meer gerichte aanpak mogelijk de nadelen kan beperken. Deze aanpak bestaat uit: 

• bevolkingsonderzoek op basis van individueel risico, in plaats van één standaardaanpak voor iedereen,
• inzet van MRI (een speciale scan van de prostaat) vóór een eventuele biopsie (het wegnemen van kleine stukjes weefsel voor onderzoek)  

Met MRI kunnen agressieve tumoren beter worden onderscheiden van minder risicovolle tumoren. Daardoor kan gerichter worden behandeld en kan onnodige behandeling mogelijk worden voorkomen. Ook de Europese Commissie heeft opgeroepen om te onderzoeken of stapsgewijs invoeren van PSA- en MRI-gebaseerde bevolkingsonderzoek mogelijk is.

Rol van KWF 

Voor KWF waren deze ontwikkelingen aanleiding om met onderzoekers, artsen, patiënten en uitvoerende organisaties in gesprek te gaan. 

• Eind 2025 heeft KWF een proefbevolkingsonderzoek volgens deze nieuwste inzichten goedgekeurd voor financiering. Voordat het onderzoek kan starten, moet de Gezondheidsraad het voorstel eerst beoordelen of het volgens de wet mag worden uitgevoerd. Pas na goedkeuring kan een vergunning worden afgegeven.
• Daarnaast ondersteunt KWF met P-GUIDE de verbetering van het klinische zorgpad voor prostaatkanker. Dit project richt zich op het optimaliseren van de vroegdiagnostiek en besluitvorming bij mannen met een verhoogd risico, met als doel onnodige diagnostiek en verwijzingen te beperken en zorg gerichter in te zetten. 

Advies en informatie

Mannen die zich zorgen maken over prostaatkanker, of klachten hebben die kunnen wijzen op prostaatkanker wordt aangeraden om contact op te nemen met hun huisarts. Samen kunnen zij de voor- en nadelen bespreken van een PSA-test (en eventueel ander onderzoek). 

Meer informatie is te vinden op thuisarts.nl. Hier wordt o.a. een keuzehulp aangeboden die kan helpen bij de beslissing om wel of niet op PSA te testen.

Overige informatie over prostaatkanker:

• KWF.nl
• Kanker.nl
• Nederlandse Vereniging voor Urologie

Geraadpleegde bronnen

1. Visie op de vroege opsporing van prostaatkanker, 2025 - Prostaatkankerstichting
2. Standpunt Prostaatkankerstichting.nl ‘Bewustwording prostaatkanker & PSA-bepaling bij de huisarts’
3. Roobol MJ, et al.  European Study of Prostate Cancer Screening - 23-Year Follow-up. N Engl J Med. 2025 Oct 30;393(17):1669-1680. doi: 10.1056/NEJMoa2503223. PMID: 41160819.
4. Hugosson J, et al. A 16-yr Follow-up of the European Randomized study of Screening for Prostate Cancer. Eur Urol. 2019 Jul;76(1):43-51. doi: 10.1016/j.eururo.2019.02.009. Epub 2019 Feb 26. PMID: 30824296; PMCID: PMC7513694.
5. Ilic Dragan, Djulbegovic Mia, Jung Jae Hung, Hwang Eu Chang, Zhou Qi, Cleves Anne et al. Prostate cancer screening with prostate-specific antigen (PSA) test: a systematic review and meta-analysis BMJ 2018; 362 :k3519
6. Tikkinen Kari A O, Dahm Philipp, Lytvyn Lyubov, Heen Anja F, Vernooij Robin W M, Siemieniuk Reed A C et al. Prostate cancer screening with prostate-specific antigen (PSA) test: a clinical practice guideline BMJ 2018; 362 :k3581
7. Carlsson SV, Vickers AJ. Screening for Prostate Cancer. Med Clin North Am. 2020 Nov;104(6):1051-1062. doi: 10.1016/j.mcna.2020.08.007. Epub 2020 Sep 16. PMID: 33099450
8. Heijnsdijk EA, Wever EM, de Koning HJ et al. Quality-of-life effects of prostate-specific antigen screening. N Engl J Med. 2012 Aug 16;367(7):595-605. doi: 10.1056/NEJMoa1201637. PMID: 22894572; PMCID: PMC4982868.
9. PSA-test voor vroege opsporing van prostaatkanker - Achtergronddocument bij: Maat houden met medisch handelen Nr. 2017/06, Den Haag 21 juni 2017
10. Oncoline – richtlijn oncologische zorg
11. IKNL - PSA-screening op prostaatkanker: een ‘snelle’ richtlijn voor de klinische praktijk
12. RIVM - Overdiagnostiek en overbehandeling (darmonderzoek als voorbeeld)
13. Robin W.M. Vernooij en Marco H. Blanker. Prostaatkankerscreening met de PSA-test – Een klinische richtlijn Ned Tijdschr Geneeskd. 2018;162:D3527
14. Marianne Snijder en Eric Meuleman. Nu geen bevolkingsonderzoek naar prostaatkanker. Ned Tijdschr Geneeskd. 2014;158:A8372
15. Kan ik mijn PSA waarde ‘zomaar’ laten bepalen als ik geen klachten heb? – Andros Mannenkliniek
16. Prostate Cancer: Screening - Recommendations made by the USPSTF
17. Remmers S., Roobol MJ. Personalized strategies in population screening for prostate cancer. IJC. 2020; 2977-2987.

Margreet Ausems (UMC Utrecht & Antoni van Leeuwenhoek): “Mijn werk draait om één centrale vraag: Hoe zorgen we ervoor dat iedereen die in aanmerking komt voor genetisch onderzoek dat ook daadwerkelijk krijgt aangeboden en zo zelf een goede keuze kan maken om het wel of niet te doen? Ik vind daarin de combinatie van mijn werk als onderzoeker en klinisch geneticus heel motiverend: in de praktijk zie ik problemen die we met onderzoek kunnen verbeteren!”

Imke Christiaans (UMC Groningen): “Bij erfelijke ziekten heb je de mogelijkheid om ze te voorkomen, of op tijd op te sporen. Zodat er vaak een mildere behandeling mogelijk is. Maar dan moet je er natuurlijk wel van op de hoogte zijn dat dat in je familie speelt. Mijn drijfveer is om daaraan bij te dragen, niet alleen als zorgverlener maar ook als onderzoeker. En ik ben dan ook echt verheugd dat we hier nu mee aan de slag kunnen gaan!”

‘Lang niet iedereen wordt getest’

Bij nog teveel patiënten met borstkanker is niet duidelijk of er sprake is van een erfelijke oorzaak. Omdat er geen genetische test wordt gedaan. Terwijl er wel richtlijnen zijn wie er voor zo’n test in aanmerking komen, weet Ausems. “Denk aan borstkanker op jongere leeftijd, triple negatieve borstkanker, borstkanker in beide borsten, mannen met borstkanker… maar lang niet iedere patiënt krijgt nu daadwerkelijk zo’n test.”

Dat heeft verschillende redenen. Om te beginnen de genetische test zelf: met de huidige testcriteria lukt het niet om alle patiënten met erfelijke borstkanker op te sporen. “Onderdeel van dit onderzoek is dan ook of we een genetische test kunnen ontwikkelen die eenvoudiger en goedkoper is dan de huidige test. Onderzoekers in het LUMC gaan aan de slag met het ontwikkelen van een versimpelde genetische test, die gerichter zoekt naar bepaalde hoogrisicogenen. Vervolgens willen we in een groep van 120 vrouwen onder de 65 jaar bepalen of het effectief is om al die vrouwen zo’n test aan te bieden. Want borstkanker op een leeftijd onder de 65 kán duiden op erfelijke oorzaak. We rekenen vervolgens ook door wat zo’n bredere teststrategie betekent voor kosten en organisatie van de zorg. We willen straks niet alleen weten wat werkt, maar ook wat haalbaar en betaalbaar is”, legt Ausems uit.

Hoe bereiken we de familie?

Als er een erfelijke oorzaak is gevonden, doemt het volgende probleem op: hoe zorgen we dat familieleden hier vanaf weten? Imke Christiaans houdt zich binnen dit project met deze vraag bezig.

“Het is heel belangrijk dat familieleden hiervan op de hoogte zijn, omdat zij mogelijk ook een grotere kans hebben om kanker te krijgen. Dan kunnen we bij hen via controles de ziekte in een vroeg stadium oppikken, zodat de behandeling minder zwaar is. Of zelfs voorkomen dat ze ziek worden, bijvoorbeeld via een operatie. Het lastige is alleen dat dit informeren nu veelal bij de patiënt is belegd. Die krijgt een familiebrief mee. Maar een groot deel van de familieleden laat zich vervolgens niet testen.”

Hoe dat komt? Uit eerder onderzoek heeft Christiaans daar wel ideeën over: “Het is natuurlijk best kwetsbaar om deze verantwoordelijkheid bij een patiënt neer te leggen. Informatie kan ‘stokken’, bijvoorbeeld omdat een tante zich niet wil laten testen en dan haar dochters de informatie ook niet krijgen. Maar ook als familieleden wel de brief lezen, betekent dat lang niet altijd dat ze zich laten testen. Als ze dat weloverwogen besluiten dan kan dat natuurlijk. Maar we zien dat er ook veel misverstanden zijn rondom genetisch testen. Zoals angst dat je geen verzekering meer kunt krijgen als je een erfelijke aanleg hebt. Dat is heel hardnekkig, we horen zelfs wel eens dat huisartsen om die reden tegen genetisch testen adviseren. Daarom is het zo belangrijk dat mensen op basis van goede informatie hun keuze kunnen maken.”

Digitale DNA-poli

Wat daaraan kan bijdragen is een online ‘DNA-poli’. Een plek waar patiënten en familieleden 24/7 terecht kunnen met begrijpelijke informatie over de erfelijke borstkanker in hun eigen familie. Iets waar Ausems zich hard voor maakt binnen dit onderzoek: “Mijn kamergenoot hier op het UMC Utrecht is Peter van Tintelen, hoogleraar Cardiogenetica. Hij heeft al zo’n online omgeving ontwikkeld om families te informeren over erfelijke hartziekten. En dat werkt heel goed. Dat willen we nu ook ontwikkelen voor erfelijke borstkanker.”

Ausems hoopt dat zo’n online tool meerdere problemen tegelijk kan oplossen. “Hoewel de familiebrieven in het UMC Utrecht op B1-niveau zijn geschreven, zijn ze voor sommige mensen toch erg ingewikkeld. Samen met Pharos en mensen uit de doelgroep werken we aan laagdrempelige, begrijpelijke informatie. Die bundelen we binnen de DNA-poli voor erfelijke borstkanker. En ook als het gaat om druk op de zorg kan zo’n poli een verschil maken. In heel Nederland kampen genetische centra met wachtlijsten en capaciteitsproblemen. Als we iedereen die voor een genetische test in aanmerking komt zouden doorverwijzen, dan kunnen we dat niet aan. Het helpt enorm als mensen zich voor een consult op de polikliniek genetica al hebben kunnen informeren. Een digitale poli kan helpen om zorg laagdrempeliger én efficiënter te maken.”

Samen werken aan praktische oplossingen

De DNA-poli is één van de oplossingen die de onderzoekers voor zich zien, maar er zijn er meer. Zo verwacht Christiaans snel aan de slag te kunnen met twee hele praktische interventies: “We gaan testen of herhaalbrieven werken, als reminder voor familieleden. En we willen bepalen of financiën een reden zijn om zo’n test niet te laten doen: laten meer mensen zich testen als we het eigen risico terugstorten? Dat gaat we nu binnen een kleine groep onderzoeken. En ook weer met het oog op kosteneffectiviteit als je dit op grote schaal zou toepassen. Al denken we dat dat wel zo is. Genetisch testen kost geld, maar je kunt op die manier mensen opsporen bij wie je ziekte kunt voorkomen of op tijd ontdekken. Dat bespaart ook weer veel kosten.”

Ausems en Christiaans werken samen aan oplossingen die al zijn bedacht, maar ze willen ook nieuwe oplossingen ontwerpen en onderzoeken. Door in gesprek te gaan met patiënten, hun familieleden en zorgverleners. Dat doen ze in een groot samenwerkingsverband. Dit project brengt alle Nederlandse klinisch genetische centra samen, onderzoekers van het Amsterdam UMC, Antoni van Leeuwenhoek, LUMC, Radboudumc en de Universiteit Twente. En natuurlijk patiënten: Stichting Erfelijke Kanker Nederland en Borstkankervereniging Nederland zijn al vanaf de opzet van het onderzoek betrokken.

Die gezamenlijke effort is precies wat KWF voor ogen had in het voortraject dat leidde tot deze investering. KWF organiseerde werksessies met het veld om samen te bepalen welke problemen er spelen rond opsporing van erfelijke borstkanker. En hoe we slim en gericht kunnen investeren om daar oplossingen voor te vinden.

Carla van Gils (Directeur KWF): “Dankzij onze donateurs kan KWF investeren in belangrijke initiatieven. Dat doen we de laatste jaren steeds gerichter, zoals in dit geval bij erfelijke kanker. Samen met onderzoekers, behandelaars en patiënten hebben we in kaart gebracht wat voor type project er nodig is om de zorg te verbeteren. Het is fantastisch dat dit landelijke onderzoeks-team nu aan de slag kan om kanker te voorkomen en op tijd op te sporen."

“Dankzij deze investering van KWF kunnen we al deze mensen samenbrengen”, is Ausems dankbaar. “We hebben alle expertises aan boord om dit de komende jaren goed te onderzoeken. Ik verwacht dat we aan het eind van dit project goed weten wat werkt en wat niét. En hoop dat we daarmee patiënten en families veel beter kunnen informeren en ondersteunen dan nu het geval is.”

Patiënten warm betrokken bij het onderzoek

Deborah Ligtenberg (Directeur Stichting Erfelijke Kanker Nederland): “Nog steeds worden te veel mensen niet geïnformeerd over een erfelijke aanleg voor kanker in hun familie. Daardoor missen zij de kans om zich te laten testen of om kanker vroeg op te sporen. Dat kan levens kosten. Als patiëntenorganisatie zetten wij ons hier al jaren voor in. Daarom zijn we heel blij dat KWF dit belangrijke onderzoek mogelijk maakt. 

Dat wij als patiëntenvertegenwoordigers vanaf het begin een volwaardige partner zijn in dit project is bijzonder – zo zorgen we er samen met onderzoekers voor dat de oplossingen echt aansluiten bij wat patiënten en families nodig hebben.”

Maak je je zorgen over erfelijkheid in je familie? Op de website van Stichting Erfelijke Kanker Nederland (SEKN) staat overzichtelijk uitgelegd wanneer het verstandig is om advies te vragen. En hoe dat dan werkt.

Het onderzoek analyseerde geaggregeerde data van de daadwerkelijk betaalde prijzen van 15 kankergeneesmiddelen in 23 ziekenhuizen in 9 Europese landen. Het gaat dus niet om de officiële prijzen die openbaar bekend zijn, maar om wat ziekenhuizen echt betalen.

In sommige gevallen lopen de prijsverschillen binnen één land op tot honderden procenten. In Nederland bedroeg het verschil voor één middel bijna 3.000 euro per behandeling. Dat betekent dat dezelfde behandeling in het ene ziekenhuis veel duurder kan zijn dan in het andere.

Onvoldoende inzicht in werkelijke prijzen 

 ‘We zien grote prijsverschillen, zowel tussen landen als binnen landen,’ zegt professor Wim van Harten van het NKI, het onderzoeksinstituut van het Antoni van Leeuwenhoek (AVL). ‘De officiële prijzen geven vaak geen goed beeld van wat ziekenhuizen echt betalen.’ Ziekenhuizen hebben vaak onvoldoende inzicht in hun eigen onderhandelingspositie en betalen soms tot 22% meer dan gemiddeld terwijl ze denken een goede deal te hebben gesloten. De officiële prijzen geven dus niet altijd een betrouwbaar beeld. Daardoor is het moeilijk om te beoordelen of een prijs eerlijk is.

Niet-openbare afspraken over prijzen  

Volgens KWF en het AVL wijst dit op een probleem in hoe prijzen van geneesmiddelen nu worden afgesproken. Prijsafspraken zijn meestal geheim en worden op meerdere plekken gemaakt, bijvoorbeeld door de overheid, zorgverzekeraars en ziekenhuizen. Daardoor ontbreekt overzicht en vergelijking.

Oproep tot beter inzicht 

‘Dit is niet te verantwoorden in een zorgstelsel dat draait op solidariteit,’ zegt Dorine Manson, directeur van KWF Kankerbestrijding. ‘Het probleem ligt niet bij één ziekenhuis of één bedrijf. Het zit in een systeem waarin partijen die met publiek geld werken niet goed kunnen zien wat een eerlijke prijs is.’

KWF en het AVL roepen de minister van VWS en de farmaceutische industrie op om het mogelijk te maken dat ziekenhuizen op een gecontroleerde en juridisch veilige manier inzicht krijgen in daadwerkelijk betaalde prijzen. Dat betekent niet dat alle prijzen openbaar moeten worden. Maar zonder inzicht kun je niet goed onderhandelen. Alleen zo blijft betaalbare en gelijke kankerzorg ook in de toekomst mogelijk. 

Wij, KWF Kankerbestrijding, onderschrijven de doelen en uitgangspunten van het convenant Samen in actie voor betere vrouwengezondheid en committeren ons eraan om hier concreet aan bij te dragen.

Onze bijdrage aan betere zorg en gezondheid voor vrouwen en meisjes in Nederland in de periode 2026-2028 bestaat uit de volgende activiteiten:

Investering in onderzoek naar vrouwspecifieke kanker en genderverschillen 

KWF blijft investeren in onderzoek naar vrouwspecifieke kankers zoals borstkanker, baarmoeder(hals)kanker, eierstokkanker en vulva-/vaginakanker. Deze onderzoeken worden uitgevoerd door toonaangevende academische centra, waaronder het Antoni van Leeuwenhoek/Nederlands Kanker Instituut, en richten zich op betere diagnostiek, behandeling op maat en verbetering van kwaliteit van leven.

Daarnaast stimuleren wij dat: 

• Verschillen in behandeling, bijwerkingen, overleving en kwaliteit van leven tussen vrouwen en mannen expliciet worden onderzocht, zoals in de door KWF gefinancierde studie naar vrouw-manverschillen bij kanker (uitgevoerd door Integraal Kankercentrum Nederland);
• Intersectionaliteit wordt meegenomen in psychosociaal en klinisch onderzoek, zoals in het project ‘Gelijkwaardige psychosociale zorg bij kanker: samen bouwen aan een inclusieve onderzoekscultuur en –praktijk', dat momenteel wordt uitgevoerd door het Amsterdam UMC. 

Verminderen van gezondheidsverschillen 

KWF:

1. Stimuleert en financiert initiatieven die bijdragen aan het verkleinen van de verschillen in kankerincidentie, behandeling, overleving en kwaliteit van leven tussen groepen vrouwen. Een voorbeeld hiervan is het project van Stichting Mammarosa, gericht op de tijdige opsporing van borstkanker bij vrouwen in kwetsbare wijken. Ons doel is een aantoonbare verbetering in bereik van preventie en bevolkingsonderzoek onder vrouwen in kwetsbare posities.
2. Werkt via het versnellingsteam Kanker & Werk toe naar structurele aandacht voor arbeidsparticipatie in oncologische zorgpaden, o.b.v. een arbeidsgericht zorgmodel. Vrouwen worden relatief vaak geraakt door kanker in een levensfase waarin zij werk, zorg voor kinderen of mantelzorg combineren. Zonder gerichte aandacht voor werkbehoud lopen zij een verhoogd risico op inkomensverlies, verminderde loopbaanontwikkeling en langdurige afhankelijkheid. Door werk structureel mee te nemen in zorgtrajecten en betere verbinding te organiseren tussen zorg, werkgever en bedrijfsarts, dragen we bij aan duurzame arbeidsparticipatie. Zo versterken we niet alleen herstel en kwaliteit van leven, maar ook de economische positie en maatschappelijke zelfstandigheid van vrouwen met of na kanker.

Agenderen en samenwerken 

KWF: 

1. Agendeert gezondheidsverschillen (waaronder vrouw-manverschillen) actief binnen landelijke samenwerkingsverbanden, zoals het Nederlands Kankercollectief en de Samenwerkende Gezondheidsfondsen;
2. Werkt actief samen met maatschappelijke partners zoals WOMEN Inc., Borstkankervereniging Nederland en andere relevante organisaties om vrouwengezondheid op beleidsagenda’s te verankeren en de voortgang van dit beleid te monitoren. Een concreet voorbeeld van deze gezamenlijke inzet is de monitoring van de implementatie van de aanvullende MRI-scan voor vrouwen met zeer dicht borstklierweefsel, die in 2030 voltooid moet zijn.

Gezamenlijke ambitie

Met deze inzet draagt KWF bij aan een aantoonbare versterking van gendersensitieve oncologische zorg, het verkleinen van gezondheidsverschillen tussen groepen vrouwen en uiteindelijk aan meer gezonde levensjaren en een betere kwaliteit van leven voor vrouwen en meisjes in Nederland.

KWF ziet dit als een gedeelde maatschappelijke opgave. Alleen in samenwerking met vrouwen zelf, maatschappelijke organisaties, gezondheidsfondsen, kennisinstellingen, het bedrijfsleven en de Rijksoverheid kunnen wij vrouwengezondheid duurzaam verankeren in onderzoek, zorg en beleid.

• Datum: 8 maart 2026
• Naam: Dorine Manson, KWF Kankerbestrijding
• Functie: Bestuursvoorzitter

Lees meer over het convenant ‘Samen in actie voor betere vrouwengezondheid’

Het project is toegekend binnen de Cancer Grand Challenges. Dit ambitieuze programma richt zich op de grootste en meest complexe vraagstukken binnen het kankeronderzoek: uitdagingen die alleen met internationale, multidisciplinaire samenwerking zijn op te lossen. KWF draagt 10 miljoen euro bij aan CAUSE en doet daarmee de grootste investering in één onderzoeksproject ooit.

De cold cases van kanker: welke vingerafdruk hoort bij welke oorzaak?

In onze lichaamscellen treden voortdurend DNA-veranderingen op. Opstapeling van zulke mutaties kan leiden tot kanker. Vaak vormen mutaties herkenbare patronen, zogeheten mutatiesignaturen. Dit zijn een soort vingerafdrukken van opgelopen schade.

Soms is bekend wat zo’n patroon heeft veroorzaakt: uv-straling in zonlicht laat bijvoorbeeld een typisch mutatiepatroon achter in huidkanker; tabaksrook een herkenbare vingerafdruk in longtumoren.

Van de meeste vingerafdrukken is de oorzaak echter nog onbekend. Er zijn inmiddels tientallen mutatiesignaturen beschreven, maar vaak is onduidelijk welke DNA-adducten (chemische veranderingen in het DNA) hieraan ten grondslag liggen. Juist deze adducten vormen de cruciale schakel tussen blootstelling aan schadelijke factoren en het ontstaan van kanker.

CAUSE (Connecting DNA Adducts, Unexplained Mutational Signatures and Cancer Etiologies) wil die 'cold cases' oplossen. Het onderzoek richt zich op enkele veelvoorkomende mutatiesignaturen waarvan de chemische oorsprong nog niet is opgehelderd:

• SBS5 - wijdverspreid in vrijwel alle kankersoorten; neemt toe met de leeftijd.
• SBS40 - vooral te zien in nierkanker en longkanker bij niet-rokers
• SBS17 - vaak aangetroffen in maag- en slokdarmkanker
• SBS89 - geassocieerd met darmkanker, mogelijk door bacteriële processen
• SBS12 - vaak te zien in nier- en leverkanker bij Japanners, minder in andere populaties

Van spoor naar bron

Een grote uitdaging is dat chemische veranderingen vaak tijdelijk zijn. Ze zijn daardoor moeilijk op te sporen en te meten in patiëntmateriaal. Dankzij recente technologische doorbraken, zoals ultragevoelige massaspectrometrie en next-generation sequencing, is dat nu mogelijk. Met geavanceerde data-analyse en AI-modellen zijn de adducten bovendien direct te koppelen aan mutatiesignaturen. Tot voor kort ontbraken de technologie en rekenkracht om deze verbanden op grote schaal en met voldoende precisie te onderzoeken.

Aanvullend bootsen de onderzoekers in modelsystemen op gecontroleerde wijze blootstellingen na en brengen zij doelgericht DNA-schade aan. Zo kunnen zij experimenteel vaststellen welke vormen van schade tot welke mutatiesignaturen leiden. Daarmee verschuift het onderzoek van het herkennen van patronen naar het identificeren van hun bron.

Wereldwijde atlas van DNA-schade

Een kernambitie van CAUSE is de ontwikkeling van een Global Atlas of DNA Adducts: een internationale referentieatlas die vastlegt welke chemische veranderingen in het DNA voorkomen, hoe ze ontstaan en welke mutatiepatronen ze veroorzaken. Deze atlas moet een blijvende infrastructuur vormen voor het wereldwijde kankeronderzoek.

Internationale samenwerking op het hoogste niveau

CAUSE staat onder leiding van Ludmil Alexandrov (University of California San Diego), een van de ontdekkers van mutatiesignaturen. Aan het project nemen onderzoekers deel van de University of Minnesota, Harvard University, het Wellcome Sanger Institute, de University of Edinburgh en het Hubrecht Instituut. Het consortium bundelt expertise op het gebied van massaspectrometrie, chemie, DNA-reparatiebiologie, genomica, bio-informatica en kunstmatige intelligentie in één geïntegreerd onderzoeksprogramma.

De toekenning van CAUSE onderstreept zowel de wetenschappelijke urgentie als de internationale kwaliteit van het consortium. Door hieraan bij te dragen positioneert KWF zich opnieuw als internationale partner in het hoogste segment van kankeronderzoek. 

Cruciale Nederlandse bijdrage

De onderzoeksgroepen van prof. Puck Knipscheer en dr. Juan Garaycoechea spelen een sleutelrol binnen CAUSE. Zij brengen diepgaande expertise in op het gebied van DNA-reparatie en het ontstaan van mutaties. In het Hubrecht Instituut onderzoeken zij hoe cellen DNA-schade verwerken en hoe dit soms tot fouten en blijvende mutaties leidt. Dat inzicht is onmisbaar om de stap te maken van chemische DNA-schade naar herkenbare mutatiesignaturen.

Van inzicht naar preventie

Als CAUSE slaagt, wordt duidelijker welke chemische processen schuilgaan achter onverklaarde mutatiesignaturen. Daarmee ontstaat sterker moleculair bewijs voor risicofactoren die kanker in gang zetten: van chemische stoffen in de omgeving of voeding tot interne processen zoals ontstekingen en stofwisselingsproducten. Dat kan op termijn bijdragen aan gerichter preventiebeleid en mogelijk aanknopingspunten bieden voor nieuwe behandelstrategieën.